ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

H μεταεθνική πολιτεία είναι η μόνη διέξοδος

Γιούργκεν Χάμπερμας

Ο Μεταεθνικός Αστερισμός

Μετ. Αναγνώστου Λευτέρης

Εκδ. Πόλις

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας (γεν. 1929) είναι αναμφίβολα ένας από τους πλέον ρηξικέλευθους και άοκνους διανοητές της εποχής μας, ένα πνεύμα «διάπυρο», ανεξάντλητο και επίμονα ανοιχτό. Με σταθερό σημείο αναφοράς την κριτική θεωρία, επιμένει να συνδιαλέγεται και να εμπνέεται από τις ιδέες διανοητών όπως ο Καντ, o Χέγκελ, o Μαρξ, o Πάρσονς, o Ντιρκάιμ, o Βέμπερ, o Μιντ, o Πιαζέ. Μέσω αυτού του αδιάλειπτου διαλόγου, ο αισιόδοξος επίγονος της Σχολής της Φρανκφούρτης ανανεώνει την παράδοση στην οποία ανήκει, εντάσσοντάς την σε έναν «πολυφωνικό» προβληματισμό γύρω από τα θεμελιώδη ζητήματα της ύστερης νεωτερικότητας.

Η πολιτική φυλλορροεί

Στο «Μεταεθνικό Αστερισμό» ο Χάμπερμας διατείνεται πως στο μεταίχμιο των δύο αιώνων η πολιτική -ως ρυθμιστική δύναμη, ως πρακτική συμμετοχής αλλά και μέσο αυτοπροσδιορισμού και αυτονομοθεσίας- εμφανίζεται να φυλλορροεί. Η εκρηκτική δημογραφική εξέλιξη, η μεταβαλλόμενη δομή της εργασίας και η αλματώδης πορεία των επιστημονικο-τεχνικών προόδων έχουν υπονομεύσει τους όρους της πολιτικής. Ενώ την ίδια στιγμή, η ακατάπαυστη ροή κεφαλαίων, πληροφοριών, εμπορευμάτων και ανθρώπων έχει μεταβάλει το χαρακτήρα της ίδιας της εθνικής – κρατικής και πολιτικής κυριαρχίας.

Στο λυκαυγές του νέου αιώνα, από τον «κυρίαρχο της επικράτειας», την παραδοσιακή πρόσληψη της κυριαρχίας του κράτους, τα βάρη μετατοπίζονται στον «κυρίαρχο της ταχύτητας». Τα εθνικά σύνορα, τόσο ως συμβολικοί όσο και ως αντικειμενικοί υδατοφράκτες, υπόκεινται σε μια διηνεκή ρευστοποίηση -μια ρευστοποίηση, αναπόδραστη- που περιστέλλει τις δυνατότητες της πολιτικής στην οικονομία, αδρανοποιώντας ιστορικούς κοινωνικούς συμβιβασμούς.

Αμφοτεροβαρής κρίση

Το σύγχρονο έθνος – κράτος αντιμετωπίζει, σύμφωνα με τον Χάμπερμας, μια αμφοτεροβαρή κρίση. Από τη μία πλευρά, υφίσταται μία κρίση εξωγενή – εξωτερική. Υπό την πίεση μιας αψίκορης και ανεξέλεγκτης παγκόσμιας αγοράς το εθνικό κράτος αδυνατεί να αντιμετωπίσει τις εξελίξεις? ωθείται όλο και περισσότερο στη λήψη ασύμμετρων αποφάσεων, θέτοντας σε κίνδυνο την κοινωνική συνοχή, αν όχι την ίδια την κοινωνική ειρήνη.

Από την άλλη πλευρά, υφίσταται μια κρίση ενδογενή – εσωτερική. Το σύγχρονο κράτος έχει αποκτήσει έναν de facto πολυπολιτισμικό χαρακτήρα? χαρακτήρα τον οποίο καλείται να αποδεχτεί, να σεβαστεί και να περιφρουρήσει θεσμικά – να υπερασπιστεί δηλαδή την ετερογένεια των κόσμων ζωής των πολιτών του, αντιμετωπίζοντάς τους ισότιμα.

Υπό τις παρούσες συνθήκες, η μόνη πιθανή διέξοδος από τη διττή κρίση είναι, για τον Χάμπερμας, η σύσταση ενός μεταεθνικού πολιτικού μορφώματος. Ενός πολιτικού μορφώματος, το οποίο θα ερείδεται στην αποδοχή των ατομικών δικαιωμάτων, της ισότητας, της αλληλεγγύης και στην αναγνώριση της σημαίνουσας αξίας της αυτονομίας – ως αυτονομοθεσία και πολιτική συμμετοχή. Η πρόταση του Χάμπερμας προϋποθέτει το άνοιγμα του έθνους – κράτους και, παράλληλα, τη συγκρότηση, από κοινού με άλλα κράτη, μιας μεταεθνικής πολιτείας. Πρόταση, η οποία έλκει τις καταβολές της στην Καντιανή ιδέα ενός εξισωτικού οικουμενισμού.

Ποια θα είναι τα όρια αυτής της οικουμενικής μεταεθνικής πολιτείας; Η δημιουργία μιας κοσμοπολιτείας, παρά τα όποια θέλγητρά της, αποτελεί για τον Χάμπερμας μια αδύναμη, επί του παρόντος, υπόθεση. Ο πολιτικός οικουμενισμός δεν κατορθώνει να οριοθετήσει μια ενιαία συλλογική ταυτότητα. Αδυνατεί εγγενώς να συνθέσει και να υποστηρίξει ένα ελάχιστο κοινό και πανανθρώπινο πλαίσιο αξιών, παραμένοντας απολύτως ουδέτερος – δίχως ηθικοδικαιική ιδιαιτερότητα.

Μπορεί να γίνει στην Ευρώπη

Ο Χάμπερμας αντιτείνει πως το νέο πολιτιστικό άνοιγμα και κλείσιμο δύναται να επιτευχθεί στην Ευρώπη. Διότι, στην Ευρώπη συντρέχουν οι βασικές προϋποθέσεις συγκρότησης ενός κοινού ηθικοπολιτικού πλαισίου? δύναται δηλαδή να αναγνωριστεί μια κοινή πολιτιστική κληρονομιά. Μια πολιτιστική κληρονομιά, η οποία υπερασπίζεται ένα δημοκρατικά συντεταγμένο κράτος δικαίου – για το οποίο η ελευθερία, η ισότητα, ο πλουραλισμός και η νομιμότητα συνιστούν καταστατικές αρχές. Μια ευρωπαϊκή πολιτιστική κληρονομιά που προασπίζεται την αξία των ατομικών δικαιωμάτων και της δημόσιας αυτονομίας.

Ωστόσο, τα ερωτήματα παραμένουν. Εφόσον η διαμόρφωση μιας ελάχιστης συναντίληψης των πολιτών της Ευρώπης ότι ανήκουν σε ένα κοινό όλον συνιστά αδήριτη ανάγκη – με ποιο τρόπο δύναται να συγκροτηθεί μια νέα πολιτισμοκεντρική ευρωπαϊκή ολότητα; Εφόσον είναι πράγματι ανάγκη ο Πορτογάλος να αισθάνεται τον Δανό ως δικό του, αναγνωρίζοντας δεσμούς αλληλεγγύης και αλληλοκατανόησης – με ποιο τρόπο δύναται να υπερκεραστεί και τελικά να αναιρεθεί η αμοιβαία δυσπιστία τους;

Αφ’ ενός, επιτάσσεται ο σχηματισμός, η ανάπτυξη και η εμπέδωση μιας κοινής ευρωπαϊκής δημόσιας σφαίρας. Ενός ενιαίου, υπερεθνικού, δημόσιου χώρου, εντός του οποίου θα καταστεί δυνατή η άμεση και λυσιτελής επικοινωνία μεταξύ των Ευρωπαίων πολιτών. Μια κοινή δημόσια «Αγορά», όπου θα παράγονται αλλά και θα δέχονται κριτική οι ιδέες, οι πολιτικές και τελικά οι ίδιες οι συλλογικές μας αναπαραστάσεις.

Αφ’ ετέρου, επιβάλλεται η επίρρωση της δημοκρατικής πρακτικής. Η δημοκρατική πρακτική δρα ως ηλεκτρολύτης, καλύπτοντας τα όποια κενά της κοινωνικής ενοποίησης. Η ενεργός πολιτική συμμετοχή θα προσφέρει αυτόχρημα τη δυνατότητα επίτευξης συμβιβασμών αλλά και την ευκαιρία παραγωγής νέων νοημάτων γύρω από το τι μας ενώνει – δηλαδή το τι μοιραζόμαστε, τι έχουμε κοινό.

Ενα ανολοκλήρωτο σχέδιο

Ο Χάμπερμας εκτιμά πως η Ευρωπαϊκή Ενωση αποτελεί σήμερα «το εργαστήριο εντός του οποίου οι Ευρωπαίοι καταγίνονται με την υποστήριξη και εφαρμογή των αξιών της δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης εντός του πλαισίου μιας ολοένα και αυξανόμενης παγκόσμιας οικονομίας». Η Ενωση παραμένει ένα ημιτελές πρόγραμμα, μια ανοικτή εξέλιξη για το μέλλον – ένα ανολοκλήρωτο σχέδιο. Διαθέτει όμως έναν απαρέγκλιτο τελικό σκοπό, την ίδρυση μια μεταεθνικής πολιτείας. Ενός μεταεθνικού αστερισμού που βρίσκεται σε τροχιά πέρα από την καταπιεστική αφομοίωση ή την αδιάφορη συνύπαρξη – πέρα από την εύρεση ενός παθητικού modus vivendi.

Η καλειδοσκοπική προσέγγιση του εταστικού Χάμπερμας θα προσφέρει αλλά και θα απαιτήσει πολλά από τον επίδοξο αναγνώστη. Ο «ευέλικτος» Χάμπερμας κατορθώνει, άλλοτε ως άτρομος χαρτογράφος σπηλαίων και άλλοτε ως άφοβος αεροπόρος, να αποκαλύψει τα υπόγεια ρεύματα της δυτικής σκέψης αλλά και συνάμα να προσφέρει πολύτιμες αεροφωτογραφίες των σύγχρονων κοινωνικών φαινομένων. Από την κοινωνιολογία στην πολιτική φιλοσοφία και από εκεί στην ιστορία των ιδεών, ο Χάμπερμας αναδεικνύεται σε έναν μεθοδικό ερευνητή των δικτύων, των σχέσεων, πρόδηλων και μη, μεταξύ των ιδεών και των συνθηκών της ύστερης νεωτερικότητας.

(1) Ο κ. Β. Μουρδουκούτας είναι πολιτικός επιστήμων.