ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ιστορία και κοινωνιολογία

Peter Βurke

Ιστορία και κοινωνική θεωρία

Εκδ. «Νήσος», σελ. 302

O Πίτερ Μπερκ δηλώνει το κίνητρό του για τη συγγραφή του συγκεκριμένου βιβλίου εξαρχής. Στόχος του είναι η αμφίδρομη και ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ ιστορικών και θεωρητικών της κοινωνίας. Εχουμε, λοιπόν, να κάνουμε με ένα βιβλίο για ειδικούς; Ενα βιβλίο για ανθρώπους που αναζητούν νέες ιδέες στην ιστορική ή στην κοινωνιολογική έρευνα; Οι ειδικοί -όπως όλοι οι άνθρωποι- είναι δυνητικά φιλομαθείς και ως εκ τούτου αναγνώστες. Το ερέθισμα που προσφέρει ο Π. Μπερκ είναι καθολικό, απευθύνεται δηλαδή σε όλους. Οι ιστορικοί, οι κοινωνιολόγοι, οι ανθρωπολόγοι και οι λοιποί επιστήμονες κρίνονται όχι μόνο από τους ομότεχνούς τους αλλά και -κυρίως θα έλεγα- από τους αναγνώστες τους.

Ο Μπερκ προσφέρει έναν οδηγό χρήσιμο για όσους θα ήθελαν να μελετήσουν και να κρίνουν το έργο των ιστορικών, των ανθρωπολόγων, των κοινωνιολόγων κ.λπ. Ξεκινώντας από τα φαινομενικά πιο απλά ζητήματα, τη χρήση των όρων, καταλήγει στα πιο δύσκολα: την ικανότητα δημιουργικής προσαρμογής της θεωρίας. Μας προκαλεί να σκεφτούμε αν, για παράδειγμα, είναι αυτονόητη η σημασία -άρα και η χρήση- του όρου πολιτισμός. Επίσης λέξεις που τόσο εύκολα χρησιμοποιούμε, όπως φεουδαρχία ή εκσυγχρονισμός, είναι άραγε μονοσήμαντες; H απάντηση είναι όχι. H ομογενοποίηση των τρόπων σκέψης και εκφοράς δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για την αναζήτηση βαθύτερων ή ευρύτερων ερμηνειών. Πράγμα που δεν ισχύει μόνο για τους αναγνώστες, αλλά και για τους ειδικούς. Δεν είναι άστοχο το εγχείρημα του Μπερκ να δελεάσει διαφορετικές κατηγορίες επιστημόνων με τα δώρα που κομίζουν ερευνητές άλλων κλάδων. Ποιος θα περίμενε ότι σε έναν κόσμο με χαρακτηριστικά πλανητικού χωριού, με πολυπολιτισμικές προσεγγίσεις και μαθησιακή ευρύτητα δηλαδή, πολλοί ιστορικοί επιμένουν στην πιο περιγραφική, γεγονοτολογική και απλοϊκή επομένως μορφή ιστοριογραφίας. Με άλλα λόγια, για να αποφύγουμε γενικόλογες περιγραφές της σύγχρονης κοινωνίας, πώς μπορεί ένας ιστορικός να προσεγγίζει το παρελθόν χωρίς να έχει σαφή εικόνα των όρων που χρησιμοποιεί ή να μη διαθέτει το απαραίτητο θεωρητικό υπόβαθρο για την κατανόηση των συνθηκών που διαμόρφωσαν μια συγκεκριμένη κοινωνία.

Παίρνει θέση

Πέρα από τη χρησιμότητα του βιβλίου, υπάρχει και το βιβλίο ως πρόταση ανάγνωσης που χρήζει σχολιασμού. Είναι δύσκολο να δεχτεί κανείς ότι ένα βιβλίο γράφεται μόνο για να παρουσιάσει, να παραθέσει ιδέες ή ενστάσεις απέναντι στις ιδέες. O Μπερκ με το βιβλίο του σαφέστατα παίρνει θέση. Είναι πεπεισμένος ότι χωρίς αλληλεπίδραση οι κοινωνικές επιστήμες (ή ανθρωπιστικές σπουδές) χάνουν μεγάλο μέρος από την εμβέλεια και την αξιοπιστία τους. Ιστορικός ο ίδιος, έχει χρησιμοποιήσει την κοινωνική θεωρία στις έρευνές του και συνεχίζει να αναζητά τις νέες θεωρίες που δίνουν λύση στα προβλήματα παλαιότερων ερμηνευτικών μοντέλων. Δεν θα είχε νόημα να τον κατακρίνουμε για τυχόν ελλείψεις στην παρουσίαση μοντέλων και θεωριών από τον χώρο της ιστορίας ή της κοινωνιολογίας. O λόγος δεν είναι ότι το βιβλίο γράφτηκε τη δεκαετία του 1970 και επανεκδόθηκε αναμορφωμένο στην Αγγλία το 1992, αλλά ότι ήταν επιλογή του συγγραφέα να επιμείνει σε ορισμένους στοχαστές, όπως ο Μαρξ, ο Βέμπερ, ο Ντιρκέμ και άλλοι, επειδή πίστευε ότι πολλά έχουμε ακόμα να διδαχτούμε από αυτούς.

Το σχήμα παρουσίασης κάθε θεωρίας ολοκληρώνεται από την κριτική που δέχτηκε κατά καιρούς, αλλά και τα θετικά της στοιχεία. O Μπερκ απλώς υπογραμμίζει τα θετικά και τα αρνητικά χωρίς να συγκροτεί την ταυτότητα μιας θεωρίας που μπορεί να αποδειχτεί αποτελεσματική ή τουλάχιστον επαρκής. Αναγνωρίζει ότι το μοντέλο ως ερμηνευτική κατασκευή είναι από τη φύση του ένας απλουστευτικός μηχανισμός, από το οποίο παραλείπονται στοιχεία της πραγματικότητας, ώστε να απλοποιηθούν τα γεγονότα και το συμπέρασμα να είναι κατανοητό. Επομένως είναι απίθανο ένα μόνο μοντέλο να παρέχει δυνατότητες ολοκληρωμένης και πολυδιάστατης ερμηνείας. Γιατί, λοιπόν, να αναζητούμε όλο και πιο σύνθετα μοντέλα που πάντα θα αποτυγχάνουν σε κάποιον τομέα; Καλό είναι να δείχνουμε τις αδυναμίες μιας θεωρητικής κατασκευής, αλλά πρέπει να κατανοούμε ότι το πραγματικό αντίβαρο μιας τέτοιας στάσης είναι η αδυναμία μας να κάνουμε ουσιαστική χρήση όλων των θεωριών.

(1) Ο κ. Φ. Μπαρούτσος είναι ιστορικός.