ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

H κατάκτηση της Αμερικής

H επέτειος των 500 χρόνων από το πρώτο ταξίδι του Κολόμβου στον νέο κόσμο, γιορτάστηκε το 1992, με φαμφάρες στην Ισπανία και με ανάμικτα αισθήματα στην Αμερική. Κατανοητό, μια και ο Κολόμβος δεν σαλπάρησε για να βρει την Αμερική. Στην Ασία ήθελε να αγκυροβολήσει, εγκαθιστώντας έτσι μια νέα, θαλάσσια τούτη εμπορική οδό προς τις χώρες των μπαχαρικών και αποδεικνύοντας ότι η γη είναι στρογγυλή.

Αλλος φωτισμός

Πέρασε έξι χρόνια ακολουθώντας στο κατόπι την ισπανική αυλή στα ταξίδια της σε ολόκληρη την Ισπανία, προσπαθώντας σε κάθε ευκαιρία να πείσει τον Φερντινάντο και την Ισαβέλα ότι θα άξιζε τελικά τον κόπο και τα έξοδα να στηρίξουν και να χρηματοδοτήσουν το παράτολμο εγχείρημά του. H πλατιά ιστορική κλίμακα των γεγονότων και των συνεπειών τους είναι πια γνωστή σε όλους, αυτό που παραμένει όμως άγνωστο είναι οι επιμέρους συγκεκριμένες λεπτομέρειες οι οποίες βέβαια δεν αλλάζουν τη γενική εικόνα, τη χρωματίζουν όμως διαφορετικά.

Να τες λοιπόν. O ιστορικός Χιου Τόμας στο βιβλίο του «Ποταμοί χρυσού. H άνοδος της ισπανικής αυτοκρατορίας» που εκδόθηκε πρόσφατα (Βάιντενφελντ, 624 σελίδες, 25 στερλίνες), συγκεντρώνεται στα πρώτα 30 χρόνια της κατάκτησης, με επίκεντρο την Καραϊβική, αλλά και τις εισβολές στην ηπειρωτική χώρα, φθάνοντας μέχρι το ταξίδι του Μαγκελάνου νότια, ώς κάτω την Παταγωνία.

Δύο δρόμους παράλληλους ιχνηλατεί ο συγγραφέας. Τους κονκισταδόρες στις περιπέτειές τους και στη διαμόρφωση της πολιτικής μέσα στην ισπανική αυλή για τους άγνωστους λαούς και τόπους. Τα πρόσωπα της ιστορίας του είναι πολεμιστές τυχοδιώκτες, γραφειοκράτες, θεολόγοι, νομικοί και φιλόσοφοι, ο καθένας με τη συμβολή του στη δημιουργία του νέου κόσμου. Το αποτέλεσμα, καθώς γράφει η Μιράντα Φρανς στην «Γκάρντιαν», ένα βιβλίο ιδιαίτερα αναγνώσιμο από τους πάντες, ειδικούς και μη.

Εκ των πραγμάτων, ξεχωρίζει ο Χριστόφορος Κολόμβος, ένας άνθρωπος τυφλωμένος από τον στόχο του να φθάσει στην Ασία. Στο δεύτερο ταξίδι του ανάγκασε τους ναύτες του να υπογράψουν δήλωση ότι αντίκρισαν την ενδοχώρα της Κίνας, ειδάλλως θα τους έκοβε τη γλώσσα. O ίδιος το πίστευε ώς τον θάνατό του κι απέμεινε σ’ έναν άλλο, λιγότερο πεπειραμένο εξερευνητή να βαφτίσει με το όνομά του τη νέα ήπειρο. O Αμέρικο Βεσπούτσι παρέπλευσε το 1501-2 την ακτή της Βραζιλίας και κατάλαβε ότι ήταν πολύ εκτεταμένη προς Νότο για να είναι η Ινδία. Ηταν ο πρώτος που μίλησε για Νέο Κόσμο.

Ο Κολόμβος περίμενε να τον υποδεχθούν είτε ο σογκούν της Ιαπωνίας είτε ο αυτοκράτορας της Κίνας (Κατάη, όπως την έλεγαν). Δεν προσδοκούσε τους γελαστούς ημίγυμνους ιθαγενείς που τον υποδέχθηκαν στην Ισπανιόλα (σήμερα Αϊτή), τους αμαρτωλούς όπως τους θεωρούσε και χρήσιμους μόνο για να τον οδηγήσουν εκεί όπου υπήρχε το χρυσάφι. Σε λίγο άρχισε να τους ξαποστέλνει πίσω στην Ισπανία, ως Ινδιάνους, σκλάβους από την Ινδία. Ομως, οι βασιλείς του Καθολικισμού είχαν κάποιες ηθικές αναστολές για τη δουλεία, περίεργο αν σκεφθεί κανείς την ακμάζουσα αγορά Αφρικανών σκλάβων στην Ισπανία. H επιτροπή που συγκρότησαν αποφάνθηκε πως δεν ήταν σωστή ενέργεια και οι μονάρχες πρόσταζαν ότι εφόσον οι Ινδιάνοι ήσαν πειθήνιοι, έπρεπε να αντιμετωπίζονται με ανθρωπιά.

Ολα καλά, αλλά όταν βρέθηκε χρυσάφι ποιοι θα το έσκαβαν; Οσοι Ινδιάνοι δεν ήταν πειθήνιοι μετονομάστηκαν σε κανίβαλους που τους άρμοζε η σκλαβιά. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι Ισπανοί κονκισταδόρες ήταν ανάλγητοι κατακτητές? υπήρχαν και εκείνοι που αγωνίστηκαν υπέρ των Ινδιάνων, όπως ο Μπαρτολομέ ντε λας Κάζας και ο Δομηνικανός καλόγερος Φρα Μοντεσίνο, ο οποίος τόσο αποστράφηκε τη συμπεριφορά των Ισπανών στην Ισπανιόλα, ώστε αρνήθηκε να τους εξομολογήσει.

Οι κονκισταδόρες θεωρούσαν καθήκον τους να εξηγήσουν στους ιθαγενείς τα θεμελιώδη στοιχεία του χριστιανισμού, πριν να τους θέσουν το δίλημμα ή να βαπτισθούν στη νέα πίστη ή να μείνουν ως έχουν, αλλά γνωρίζοντας ότι οι όποιοι επακόλουθοι θάνατοι θα ήταν από δικό τους φταίξιμο. Εύκολα φαντάζεται κανείς το σάστισμα των Ινδιάνων που άκουγαν να τους διαβάζεται ένα έγγραφο όντας οι ίδιοι με θηλιές στον λαιμό, ή από ένα πλοίο μακριά αγκυροβολημένο και πολλές φορές δίχως να καταλαβαίνουν τι λέει γιατί ήταν αμετάφραστο στη γλώσσα τους. Στην Κούβα, σε έναν φύλαρχο προτάθηκε να βαφτιστεί για να έχει χριστιανικό θάνατο και ταφή. Απάντησε, καθώς λέει ο θρύλος, ότι αν χριστιανισμός σημαίνει μια αιωνιότητα μαζί με Ισπανούς, καλύτερος ο θάνατος. Τον έκαψαν κατόπιν.

Ο ιστορικός πιστεύει ότι το μεγάλο κίνητρο των Ισπανών ήταν να διαδώσουν τον χριστιανισμό, ένας ζήλος όμως που δύσκολα διακρίνεται από τη δίψα του χρυσού. Αυτήν τη λαχτάρα ένας άλλος Ινδιάνος φύλαρχος περιέγραψε στον Νουέθ Μπαλμπόνα, ως «δίψα που σας κατακαίει». Επιπλέον, ο αναγνώστης μαθαίνει τι διάβαζαν και τι έτρωγαν οι άνθρωποι εκείνοι, και ότι οι 80 άνθρωποι που συντρόφευσαν τον Κολόμβο στο πρώτο ταξίδι του, πήραν μαζί τους παστωμένο χοιρινό, μπακαλιάρο, αλεύρι, κρασί, ελαιόλαδο και νερό για ένα χρόνο. Λείπουν, γιατί δεν υπάρχουν οι περιγραφές της ζωής των πρώτων εποίκων στον νέο κόσμο που παντρεύτηκαν ντόπιες γυναίκες, ανέθρεψαν οικογένειες και ρίζωσαν στην καινούργια πατρίδα.

Τα μεθεόρτια

Απ’ όλους τους συμβούλους του σχηματισμού πολιτικής για τις Δυτικές Ινδίες, ένας φαίνεται ότι κατάλαβε πράγματι τι συνέβαινε. O Αλόνσο Θουάθο, που το 1518 προέτρεπε τα παντρεμένα ζευγάρια να επιστρέψουν στην Ισπανία, για να αγαπήσουν και αυτήν τη χώρα. Δεν έγινε, και 500 χρόνια μετά, τα αποτελέσματα είναι προφανή. H Βόρεια Αμερική χτίστηκε πάνω στο όραμα των πρώτων εποίκων της, ενώ το κληροδότημα που άφησε η Ισπανία στη Νότια Αμερική, ήταν σκληρότητα και γραφειοκρατία.