ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

H επιστροφή *****

Αλληγορία

Σκηνοθεσία: Αντρέι Ζβιαγκίντσεφ

Πρωταγωνιστούν: Ιβάν Ντομπρονράβοφ, B. Γκάριν, K. Λαβρονένκο

Στην «Επιστροφή» ο Ρώσος σκηνοθέτης Αντρέι Ζβιαγκίντσεφ ανακαλύπτει τη μαγεία του κινηματογράφου φέρνοντας τον Χίτσκοκ κοντά στον λυρισμό και τους συμβολισμούς του Ταρκόφσκι! H λιτή ιστορία που αφηγείται παρασύρει τον θεατή σε ένα ηδονικό παιχνίδι γύρω από το Είναι και το Φαίνεσθαι των πραγμάτων για να καταλήξει, παρακάμπτοντας τη μεταφυσική μιας κατά τα φαινόμενα βιβλικής παραβολής, στην κοινωνική αλληγορία. H διαδρομή είναι κυκλική -διαρκεί όσο οι ημέρες της Δημιουργίας- και ο «Δεσμώτης του ιλίγγου» συναντά τα «Παιδικά χρόνια του Ιβάν» και τον «Καθρέφτη».

Στην αρχή της ταινίας ένας δωδεκάχρονος, ο Βάνια, είναι καθηλωμένος από ίλιγγο σε μια εξέδρα πάνω απ’ τη μουντή επιφάνεια της θάλασσας που μοιάζει με τεράστιο καθρέφτη. Στη συνέχεια, γυρίζει στο σπίτι με τον μεγαλύτερο αδελφό του, τον Αντρέι, αντικρίζοντας μια έκπληξη. O πατέρας τους, που λείπει ανεξήγητα τα τελευταία δώδεκα χρόνια, επέστρεψε. Τα παιδιά συγκρίνουν τη σημερινή μορφή του με αυτήν σε μια παλιά φωτογραφία και τον αναγνωρίζουν. Κατόπιν, την ώρα του δείπνου, τον ακούν να τους λέει πως το επόμενο πρωινό θα τους πάρει μαζί του σε εκδρομή στη φύση.

Το φάντασμα του πατέρα

Η επιστροφή του πατέρα (η σιδερένια πειθαρχία και η ευαίσθητη και «αιώνια ρώσικη ψυχή») είναι αλληγορική, ορατή σε χώρους όπου ο ιστορικός χρόνος μοιάζει να έχει σταματήσει, και γίνεται ταυτοχρόνως στο παρόν και στο παρελθόν. O πατέρας, που είναι εξαφανισμένος στον χρόνο και όχι στον χώρο, επιστρέφει στο παρόν, σε ένα σπίτι που εξωτερικά μοιάζει με βιομηχανικό ερείπιο. Διασχίζει μια νεκρή πόλη. Περιπλανιέται στη ρώσικη γη που σφύζει από ζωή. Καταπλέει, τέλος, σε ένα ακατοίκητο νησί. Μια νησίδα στον ωκεανό της μνήμης, όπου αναζητάει τη χαμένη αθωότητα ξεθάβοντας ένα θαμμένο κιβώτιο -το κρυμμένο «μυστικό» που τον οδήγησε εκεί- στο χώμα μιας εγκαταλειμμένης καλύβας. Παράλληλα, οι γιοι γίνονται άνδρες. O θυμωμένος Βάνια ξεπερνάει τον ίλιγγο που τον καθηλώνει μακριά απ’ το βάθος των πραγμάτων, ενώ ο Αντρέι μαθαίνει να κρατάει γερά το τιμόνι.

Ο δρόμος μέχρι τον Ταρκόφσκι είναι συναρπαστικός γιατί ο Ζβιαγκίντσεφ συνεχώς μας κρατάει σε αναμονή με ερωτήματα για το «ποιος» είναι ο πατέρας και «τι» είναι αυτό που ψάχνει. H επιστροφή του στην πραγματικότητα είναι φανταστική (το υπαινίσσονται οι φωτογραφίες-ντοκουμέντα που σχολιάζουν στο τέλος την ίδια την ταινία). Αποτυπώνεται στο κινηματογραφικό φιλμ ως η επιθυμία του παιδιού να ξαναβρεί τον πατέρα και χτίζεται γύρω από ένα χαμένο αντικείμενο που μεταφορικά είναι το ιστορικό παρελθόν της Ρωσίας. Οσο η αγωνία ανεβαίνει, ο πατέρας γίνεται και αυτός ένα ακαθόριστο, αλλά όχι δυσδιάκριτο, σημάδι της.