ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

O αιχμηρός τεχνοκριτικός Εμίλ Ζολά

Εμίλ Ζολά

Κείμενα για την τέχνη

Μετάφραση: Μάρθα-Ελλη Χριστοφόγλου

Κορυφαίος μυθιστοριογράφος, φωτισμένος φιλότεχνος, στρατευμένος διανοούμενος, επαγγελματίας κριτικός της λογοτεχνίας, υπερασπιστής των νέων τάσεων στην τέχνη, ο Ζολά μυήθηκε στα μυστικά της από τον Σεζάν, ο οποίος υπήρξε παιδικός του φίλος. Χωρίς να είναι επαγγελματίας τεχνοκριτικός, τα κείμενά του για την τέχνη θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικά, αφενός γιατί υπήρξε υπέρμαχος του νατουραλισμού (του ιμπρεσιονισμού όπως αργότερα καθιερώθηκε ως όρος στην Ιστορία της τέχνης) και αφετέρου γιατί ήταν ενάντιος σε κάθε κατεστημένη αξία της εποχής του. Ενας αιχμηρός διανοούμενος του 19ου αιώνα, που έγραφε χωρίς να υπολογίζει τις συνέπειες.

Σε τούτο τον μικρό τόμο περιλαμβάνονται τα πιο χαρακτηριστικά του κείμενα για την τέχνη κι έχουν παραληφθεί εκείνα που δεν αφορούν τον σημερινό αναγνώστη. Εναρκτήριο κείμενο είναι αυτό που ο ίδιος τιτλοφορεί «Το Μίσος μου». Εκφράζει τον αντιακαδημαϊσμό του και αντιμάχεται όλους εκείνους που εκπροσωπούσαν την εξουσία. Ενα άρθρο που δίνει το στίγμα του. Ακολουθεί το κείμενο «Προυντόν και Κουρμπέ». Καθοριστικό επίσης, γιατί δείχνει το πέρασμά του από τη βιβλιοκριτική στην τεχνοκριτική, εκφράζοντας ταυτόχρονα και την πολιτική του θέση. Δημοκρατικός ο Ζολά κριτικάρει τον συντηρητικό Προυντόν, κυρίως για τις θέσεις του απέναντι στην τέχνη. Με την ευκαιρία υμνεί τον Κουρμπέ, τον οποίο όμως χρησιμοποιεί ο Προυντόν για την εφαρμογή των ιδεών του.

Τα Σαλόν του Παρισιού

Τα δύο αυτά κείμενα θεωρούνται προκαταρκτικά, πριν περάσει ο Ζολά επίσημα στην κριτική των εικαστικών τεχνών. Γίνεται το 1866, όταν μια εφημερίδα τού αναθέτει να κρίνει το Σαλόν του Παρισιού.

Τα Σαλόν ήταν θεσμός που ξεκίνησε τον 18ο αιώνα. Οι απόφοιτοι της Ακαδημίας εξέθεταν τα έργα τους στο Σαλόν ντ’ Απολόν του Λούβρου, από το οποίο πήρε το όνομά του ο θεσμός. Σαλόν όμως αποκαλούσαν και τις κριτικές για τις συγκεκριμένες ετήσιες εκθέσεις. Οι κριτικές δεν αφορούσαν μόνο στους καλλιτέχνες αλλά κυρίως στις κριτικές επιτροπές που επέλεγαν αυτούς και τα έργα τους. Ετσι, στα Σαλόν του, ο Ζολά ήταν ιδιαίτερα προκλητικός προς τις επιτροπές που εξέφραζαν και την επίσημη άποψη για τη ζωγραφική. Καυστικός, συχνά υβριστικός προς τους επίσημους – ακαδημαϊκούς καλλιτέχνες, δεν ήταν λίγες οι φορές που τους αγνοούσε επιδεικτικά στα άρθρα του. Αντίθετα, υπερασπιζόταν θερμά τους πρωτοπόρους, όσους θεωρούσαν μαύρα πρόβατα το συντηρητικό κοινό και η Ακαδημία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το κείμενό του για τον Μανέ.

Στο Σαλόν του 1866, αφιερώνει ένα άρθρο του στον συγκεκριμένο καλλιτέχνη, που είχε απορριφθεί από την κριτική επιτροπή. Γράφει ανάμεσα σ’ άλλα: «Ξαναείδα το «Πρόγευμα στη χλόη», αυτό το αριστούργημα που είχε εκτεθεί στο Σαλόν των Απορριφθέντων, και προκαλώ οποιονδήποτε από τους καλλιτέχνες της μόδας να ζωγραφίσει έναν τόσο ανοιχτό ορίζοντα, μια τόσο φωτεινή ατμόσφαιρα. Εσείς βέβαια εξακολουθείτε να γελάτε, γιατί σας έχουν αποβλακώσει οι μοβ ουρανοί του κ. Νταζόν. Σας ενοχλεί ένα καλοχτισμένο κομμάτι φύσης. Κι έπειτα, κακώς περιμένετε να δείτε τη γύψινη Κλεοπάτρα του κ. Ζερόμ ή τις γλυκερές καλλονές του κ. Ντυμπύφ. Δυστυχώς, εδώ έχουμε μόνο καθημερινούς ανθρώπους, οι οποίοι, ως γνωστόν, διαθέτουν σάρκα και οστά…».

Η καυστική κριτική του Ζολά ήταν και ο λόγος που εφημερίδες που του ανέθεταν να κάνει κριτική για τα Σαλόν, τα 1866 και ’68, αναγκάστηκαν στη διάρκεια των δημοσιεύσεων να διακόψουν τη συνεργασία εξ αιτίας των αντιδράσεων του κοινού.

Εχει ενδιαφέρον το κείμενο του Ζολά για το δεύτερο Σαλόν. Αυτήν τη φορά συμμετέχει ο Μανέ και εκθέτει μια προσωπογραφία του Ζολά. Εκείνος, με χαριτωμένο τρόπο αφηγείται πώς πόζαρε, τι διημείφθη ανάμεσα στον καλλιτέχνη και το μοντέλο. Στο συγκεκριμένο άρθρο, ο Ζολά εδραιώνει την άποψή του για τον νατουραλισμό και χρίζει κυριότερο εκπρόσωπό του τον Πισαρό. Το 1868, ο Ζολά είναι ο υπερασπιστής της παρέας εκείνης των ζωγράφων που λίγο αργότερα θα ονομαστούν ιμπρεσιονιστές.

Τα ρωσικά κείμενα

Το επόμενο κεφάλαιο είναι εντελώς διαφορετικό. Πρόκειται για ένα κείμενο που δεν δημοσιεύεται σε παρισινή εφημερίδα αλλά σε εφημερίδες της Μασσαλίας και της Αγίας Πετρούπολης. Δεν απευθύνεται σε θεατές της έκθεσης, γι’ αυτό το κείμενό του έχει διαφορετικό χαρακτήρα. Είναι πιο ήπιος, επεξηγηματικός. Και κάτι ακόμη χαρακτηριστικό: Το κείμενο αυτό δεν υπάρχει στη γαλλική γλώσσα αλλά μεταφράστηκε από τα ρωσικά. Σ’ αυτό ολοκληρώνει πια τη θεωρία του για τον νατουραλισμό. Φαίνεται να νιώθει την ανάγκη να είναι λιγότερο αυστηρός, δίνει στον αναγνώστη την ευκαιρία να διαπιστώσει πως ένας προοδευτικός κριτικός μπορεί να κρίνει συντηρητικά έργα, κάτι που ποτέ δεν έκανε όταν αρθρογραφούσε σε παρισινές εφημερίδες. Ωστόσο, παραμένει σταθερός στις συμπάθειες και τις αντιπάθειές του. Τα ρωσικά του κείμενα θεωρούνται ιδιαίτερα χρήσιμα εξ αιτίας του διδακτικού τους χαρακτήρα, και δίνουν μιαν ενδιαφέρουσα εικόνα της σύγχρονης γαλλικής τέχνης.

Το βιβλίο κλείνει με δύο μεμονωμένα άρθρα. Το πρώτο γράφτηκε το 1877. Παρουσιάζει την τρίτη έκθεση των ιμπρεσιονιστών. Εκείνος έχει αποδεχτεί το νέο τους όνομα και συνεχίζει να έχει στενές σχέσεις μαζί τους. Στο μεταξύ, έχει σταματήσει να αρθρογραφεί και διακρίνεται ως σημαντικός συγγραφέας.

Απογοήτευση

Το τελευταίο του άρθρο, γραμμένο το 1896, είναι επίσης καθοριστικό. Δηλώνει την απογοήτευσή του για την τέχνη της εποχής του, γιατί, όπως λέει ο ίδιος, δεν μιμείται πλέον τη φύση, αυθαιρετεί. Φαίνεται να μην είναι πια σε θέση να την παρακολουθήσει, να τη δεχτεί. Δεν είναι τυχαίο ότι εκείνη την εποχή αρχίζει σταδιακά να απομακρύνεται από τον φίλο του Σεζάν, τον οποίο θεωρεί πλέον αποτυχημένο. Είναι η στιγμή που ο Σεζάν αρχίζει να αναγνωρίζεται.

Ενα βιβλίο εξαιρετικά χρήσιμο, όχι μόνο γιατί δείχνει μια διαφορετική πτυχή του μαχητικού Ζολά, αλλά γιατί με τρόπο γλαφυρό καταγράφει τη γέννηση μιας τάσης της σύγχρονης ευρωπαϊκής τέχνης που έπαιξε σημαντικό ρόλο όχι μόνο στον 19ο αιώνα αλλά και στον 20ό. O μεστός πρόλογος της ιστορικού τέχνης Μάρθας-Ελλης Χριστοφόγλου εισάγει στο θέμα, δίνει ιστορικές πληροφορίες, επεξηγεί τις σχέσεις Ζολά – Σεζάν, αναφέρεται στους ιμπρεσιονιστές και στη σπουδαία τέχνη τους.