ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Προσωπα

Κρύος ιδρώτας, ανατριχίλα και σιωπή. O κόσμος μας αλλάζει δραματικά, συθέμελα. H οικεία εικόνα ενός πλανήτη που σφαδάζει κάτω από τις κραυγαλέες κοινωνικές ανισότητες, αλλά που παρά ταύτα επιβιώνει με βάση συγκεκριμένους κανόνες -δίκαιους ή μη- αποσυντίθεται. Στη θέση της, ένα υποκατάστατο από πρωτόλειο σουρεαλιστικού πίνακα του Σαλβαδόρ Νταλί διεκδικεί εγωιστικά ζωτικό χώρο. Τα χρώματα είναι μουντά, αλληλοκαλύπτονται, προκαλούν σύγχυση, δύσκολα ξεχωρίζουν. Λοξοκοιτάμε το νεόφερτο μεταμοντέρνο τοπίο και αναρωτιώμαστε πώς θα τα καταφέρουμε να συνδιαλλαγούμε μαζί του. Πώς θα συνυπάρξουμε, εμείς, άνθρωποι επιβαρυμένοι, βυθισμένοι στις προσωπικές μας ανάγκες, τα μεγάλα συναισθηματικά αδιέξοδα, τα οικονομικά ανοίγματα, τον άκρατο υλισμό μας. Πώς θα συνειδητοποιήσουμε ότι τούτο το καινούργιο μετερίζι που μας έλαχε, θέλει δουλειά, σθένος, σύμπνοια και πάνω απ’ όλα τρανταχτή συλλογική εργασία για να βγει πέρα.

Η 11η Σεπτεμβρίου, το Μπαλί, η Καζαμπλάνκα, το απύθμενο χάος στο Ιράκ, η εκατόμβη της Μαδρίτης στο θρυλικό Ελ Πόθο και στην Ατότσα… ο επόμενος στόχος, ο πνευματικός ηγέτης της Χαμάς νεκρός, ο οκτάχρονος Παλαιστίνιος νεκρός, τα πλήθη στους δρόμους, ο απεχθής κύκλος της τρομοκρατίας, της βίας που γεννάει απροκάλυπτα τη βία… ιδού ο καινούργιος καμβάς της ζωής μας.

Το θέμα είναι ποιος πρώτος ξεκίνησε τη σταυροβελονιά.

Προφανώς ήταν ο Ηνωμένες Πολιτείες αυτές που πήραν τη βελόνα στα χέρια τους, τη στιγμή που οι παρατρεχάμενοι του Λευκού Οίκου έβγαζαν από τα σκονισμένα ράφια της βιβλιοθήκης τους τις βιογραφίες του Τζορτζ Ουάσιγκτον, του Τζον Ανταμς, του Μπέντζαμιν Φράνκλιν και του Τόμας Τζέφερσον. Και ήταν όλοι εκεί, με τα μεγάλα οράματα, την επιδίωξη μοναδικών στόχων, την εξάπλωση των ιδανικών της αμερικανικής επανάστασης. Αν δε χρειαζόταν βία και φωτιά και λαίλαπα για να εμπεδώσει ο κόσμος αυτά τα ιδανικά, ποιος θα τους σταματούσε; Μήπως οι ηγεσίες της Ευρώπης;

Πολλές φορές στο πρόσφατο παρελθόν, η Σούζαν Τζορτζ, συγγραφέας, αντιπρόεδρος της γνωστής γαλλικής οργάνωσης ATTAC, γεννημένη Αμερικανίδα πλην πολιτογραφημένη Γαλλίδα, έχει τονίσει ότι η Ευρώπη είναι το λίκνο του κόσμου. O γεωγραφικός και πνευματικός χώρος που μπορεί να αντέξει τα πολλαπλά ιδεολογικά και πολιτικά ρεύματα, το ανάχωμα στον νεοφιλελευθερισμό της παγκοσμιοποίησης. «Εναντι της ηγεμονίας των ΗΠΑ, η Ευρώπη είναι η μόνη μας επιλογή. Ισως η μόνη ελπίδα», δήλωσε στο «Νουβέλ Ομπσερβατέρ» του περασμένου μήνα, για να επιμείνει στη συνέχεια ότι προς το παρόν η Ευρώπη είναι η μόνη γεωπολιτική οντότητα που μπορεί να οικοδομήσει ένα μοντέλο διαφορετικό εκείνου των Ηνωμένων Πολιτειών. Παρακάτω, όμως, η διακεκριμένη συγγραφέας, αλλάζει ρότα και εκτιμά ότι η Ουάσιγκτον ήδη βρίσκεται σε πόλεμο με τη Γηραιά Ηπειρο. Εχουν σκοπό, λέει, να μας διχάσουν? το γεράκι του Πενταγώνου Πολ Γούλφοβιτς το ‘χει γράψει πριν από δέκα χρόνια, τοποθετώντας τη Δυτική Ευρώπη στην κορυφή της λίστας των πιθανών αντιπάλων των ΗΠΑ.

Είναι γεγονός, πάντως, ότι η Ουάσιγκτον έχει φροντίσει για τα δέοντα, αναλαμβάνοντας να παίξει ρόλο προστάτιδας δύναμης των υπό ένταξιν ανατολικών χωρών της Ευρώπης και υποσχόμενη τη μετακίνηση των αμερικανικών βάσεων στα δικά τους εδάφη κι ό,τι προκύψει.

Ως πρόσφατα είχαμε την αίσθηση ότι ζούμε σε ανοιχτές κοινωνίες. Οτι είχαμε αφήσει πίσω τα σιδηρόφρακτα αστυνομικά κράτη. Ζούσαμε με τη βεβαιότητα ότι λειτουργούσαμε σ’ ένα σύστημα κανόνων, νόμων και δικαίου. Στο εξής θα μοιάζουμε όλο και πιο συχνά με το νεαρό πρωταγωνιστή της κινηματογραφικής ταινίας «Καράτε Κινγκ» -το «λάκτισμα του πελαργού», λεγόταν η αέρινη κίνηση- λίγο πριν εκτιναχθεί προς τα εμπρός για να πνίξει σε δέκατα του δευτερολέπτου τις κραυγές θριάμβου του αντιπάλου του. Το θέμα είναι ότι κανείς από μας δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσει τον πραγματικό αντίπαλό του κι έτσι το λάκτισμα του πελαργού μοιάζει καταδικασμένο να μην πραγματοποιηθεί ποτέ. Γιατί, ποιοι είναι οι αντίπαλοί μας; Οι τρελαμένοι του Ισλάμ ή μήπως οι νεοσυντηρητικοί των ΗΠΑ; Είναι τα σώψυχα της Ευρώπης που χρειάζονται ένα Φρόιντ για να τα συνεφέρει;

Πίσω στην Ιστορία, ο Αλέξις ντε Τόκβιλ ήταν ο πρώτος που μίλησε για τη μαζική δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες και ο πρώτος που προχώρησε σε μια προφητική παραδοχή της αδυναμίας των ευρωπαϊκών ελίτ να διατηρήσουν την ηγετική τους θέση στον παγκόσμιο πολιτισμό, σημειώνει στο βιβλίο του «Αυτοκρατορία» ο γνωστός αριστεριστής και αναρχικός Αντόνιο Νέγκρι, από κοινού με τον Μάικλ Χαρντ, επίκουρο καθηγητή Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Ντιούκ. «H Χέγκελ είχε προβλέψει κάτι ανάλογο: «H Αμερική, είχε πει, είναι η χώρα του μέλλοντος και η κοσμοϊστορική σημασία της μένει ακόμη να αποκαλυφθεί στους αιώνες που έρχονται. Είναι μια χώρα της επιθυμίας για όλους εκείνους που έχουν κουραστεί από το ιστορικό οπλοστάσιο της γηραιάς Ευρώπης. O Τόκβιλ, εντούτοις, αντελήφθη αυτήν τη μετάβαση με πολύ βαθύτερο τρόπο. H αιτία της κρίσης του ευρωπαϊκού πολιτισμού και των αυτοκρατορικών πρακτικών του έγκειται στο ότι η ευρωπαϊκή αρετή -ή μάλλον η αριστοκρατική ηθική της, οργανωμένη μέσα στους θεσμούς της νεωτερικής κυριαρχίας- αδυνατεί να συμβαδίσει με τις ζωτικές δυνάμεις της μαζικής δημοκρατίας».

Πιθανότατα, ο Τόκβιλ εκφραζόταν έτσι, εκμεταλλευόμενος την υπεροχή του καινούργιου. H Ευρώπη παρήκμαζε τότε. Λησμονούσε, εξάλλου, ότι οι ΗΠΑ εξελίσσονταν ραγδαία σε αυτοκρατορία, αυτό δηλαδή που είναι σήμερα. Στις αυτοκρατορίες, όμως, η φθορά παραμονεύει παντού και μέσω αυτής, η εξουσία απλώνει ένα προπέτασμα καπνού σε όλον τον κόσμο και όλα ασκούνται κάτω από το βρωμερό νέφος, όπου ελάχιστα πράγματα μπορούν να λάμψουν. Πολύ δε λιγότερο, οι αλήθειες του μεταβαλλόμενου κόσμου μας.