ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

«Ο,τι» καλύτερο για την τέχνη του βιβλίου

Αρχαιολογικό Μουσείο. Η φύλακας με οδηγεί στην αίθουσα με τα αγγεία, στον πρώτο όροφο. Βγάζει μια αρμαθιά κλειδιά από την τσέπη και ξεκλειδώνει τη μεγάλη ατσάλινη πόρτα. Από πέρυσι τον Οκτώβριο αρκετά τμήματα του μουσείου παραμένουν κλειστά -δεν ανανεώθηκαν οι συμβάσεις πολλών φυλάκων- με αποτέλεσμα να είναι απαραίτητη η προσυνεννόηση με τον αρχιφύλακα για να μπορέσω να δω ορισμένα εκθέματα. Που στη συγκεκριμένη περίπτωση αφορά τις λευκές αττικές ληκύθους, δηλαδή τα μυροδόχα αγγεία λευκού βάθους που προορίζονταν για ταφική χρήση τον 5ο αιώνα π.Χ. Τις παρατηρώ, μέσα στις προθήκες, να στέκονται σε διαφορετικά μεγέθη, με τις πολύχρωμες παραστάσεις που συνδέονται με τον θάνατο. Σε μία από αυτές ο Χάρος περιμένει μέσα στη λέμβο για να οδηγήσει στον Κάτω Κόσμο μια γυναίκα που κρατά ένα κιβωτίδιο, ενώ σε μία άλλη, ένας νέος κάθεται σε ένα τάφο και παίζει λύρα. Τους νεκρούς συνόδευαν πολυάριθμα κτερίσματα, κυρίως λήκυθοι, όπως ήταν το ταφικό έθιμο στην Αθήνα της Κλασικής Εποχής.

Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Στο ισόγειο του Μέγαρου Σταθάτου εκτίθεται το λεύκωμα «Δέκα Λευκαί Λήκυθοι του Μουσείου Αθηνών» του Γιάννη Κεφαλληνού, ορόσημο της ελληνικής χαρακτικής. Πρόκειται για το σημαντικότερο και πιο πολύπλοκο στην εκτέλεσή του, καλλιτεχνικό βιβλίο που έχει ώς τώρα φιλοτεχνηθεί στην Ελλάδα, σύμφωνα με την ιστορικό τέχνης Ειρήνη Οράτη. Το έκθεμα αυτό αποτελεί μέρος της έκθεσης «Ο,τι» που διοργανώνει το Εργαστήριο Γραφικών Τεχνών-Τυπογραφίας και Τέχνης του Βιβλίου. Το Εργαστήριο, με ιστορία 70 χρόνων, ιδρύθηκε το 1939 στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών από τον Αλεξανδρινό Γιάννη Κεφαλληνό, καθηγητή της χαρακτικής, έναν καλοντυμένο και καλλιεργημένο άντρα που έζησε πολλά χρόνια στο Παρίσι και ο οποίος ονειρευόταν «κάθε έντυπο, ακόμη και το εισιτήριο του τραμ, να γίνει ένα έργο τέχνης».

Ο Κεφαλληνός, λοιπόν, το 1953, με μια ομάδα φοιτητών, καθόταν μήνες στο Αρχαιολογικό Μουσείο αντιγράφοντας τις δέκα ληκύθους. «Επινοήσαμε μια στρωμνή ντυμένη με τσόχα. Ξαπλώναμε προσεκτικά τη μακρόσχημη λήκυθο, αφού την περιτυλίγαμε μ’ ένα φύλλο σκληρή τζελατίνα. Οπλισμένοι με φακούς, χαράζαμε πάνω κει με δυο γραμμές το πάχος του αρχαίου σχεδιάσματος» σημειώνει ο ίδιος. «Αμέσως μετά την αντιγραφή, κλειστήκαμε στο Εργαστήριο, από το οποίο έμελλε να βγούμε ύστερα από τρία χρόνια».

«Είναι άξιον απορίας γιατί ο καλλιτέχνης καταπιάνεται με τέτοια εμμονή για να ανασυστήσει τον κόσμο της αρχαίας ζωγραφικής. Κι όλο αυτό χωρίς μηχανικές μεθόδους. Η έκδοση αυτή αποτελεί ένα επίτευγμα τεχνικής» λέει η Λεώνη Βιδάλη που από το 2002 διευθύνει το Εργαστήριο. Ο Κεφαλληνός έδειξε στην πράξη πώς το βιβλίο μπορεί να είναι έργο τέχνης και όχι απλώς ένα όχημα λέξεων. Για τα χρώματα ο χαράκτης προτίμησε την ξυλογραφία, ενώ σε καθεμία από τις συνθέσεις έχει χρησιμοποιηθεί χαλκογραφία. «Ισως ήταν ένας τρόπος να περάσει στον μοντερνισμό. Ισως επιδίωκε να δώσει έναν ελληνικό χαρακτήρα στη χαρακτική. Μην ξεχνάμε ότι η Ελλάδα ήταν τότε μια χώρα ρημαγμένη από τους πολέμους και τον εμφύλιο» σχολιάζει η αναπληρώτρια καθηγήτρια.

Στη χώρα μας δεν υπάρχει μεγάλη παράδοση καλλιτεχνικού βιβλίου. Η έκθεση «ό,τι: η Τέχνη του Βιβλίου στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών» έρχεται να κάνει ακριβώς αυτό: να αναδείξει τον σχεδιασμό εντύπου, τις γραφικές τέχνες και την τέχνη της τυπογραφίας. Ενα χειροποίητο χαρτί ύψους 2,2 μέτρα και μάκρους 40 μέτρα ξεδιπλώνεται, σαν πάπυρος, στον πρώτο όροφο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Πάνω του τυπώθηκαν επιλεγμένες σελίδες από τα βιβλία που σχεδιάστηκαν και στοιχειοθετήθηκαν στο Εργαστήριο τα τελευταία 8 χρόνια.

Στη δεκαετία του ’90 το Εργαστήριο έπαψε να λειτουργεί και μετατράπηκε σε εβδομαδιαίο δίωρο θεωρητικό μάθημα. Το 2002 έγινε μια καινούργια αρχή. Υπεύθυνη για την επανασύστασή του είναι η Λεώνη Βιδάλη, η οποία θυσιάζοντας τη χαρακτική της σταδιοδρομία, αποφασίζει με την υποστήριξη του τότε πρύτανη Χρόνη Μπότσογλου να το ανανεώσει. «Το τυπογραφείο της σχολής που σκούριαζε στο υπόγειο του κτιρίου της οδού Πατησίων ήταν σκέτη ντροπή. Σήκωσα λοιπόν τα μανίκια και στρώθηκα στη δουλειά» θυμάται η κ. Βιδάλη. «Ηταν μια μεγάλη περιπέτεια, ένα δύσκολο έργο που ωστόσο φέραμε εις πέρας. Καθαρίζαμε ένα-ένα τα τυπογραφικά στοιχεία, ανάμεσα σε ψόφιους ποντικούς. Παράλληλα με την αναπαλαίωση του παλιού τυπογραφείου, οργανώσαμε το Εργαστήριο Γραφικών Τεχνών με εξοπλισμό τελευταίας τεχνολογίας».

Το 2004 ιδρύθηκαν και οι εκδόσεις της ΑΣΚΤ, που ειδικεύονται στη θεωρία της τέχνης. Τα πέντε βιβλία, που έχουν κυκλοφορήσει, πραγματοποιήθηκαν εντός της Σχολής.

«Η τυπογραφία είναι μια ομαδική δουλειά. Ολα μας τα πρότζεκτ, όπως και το στήσιμο της έκθεσης, έγιναν με τη συμμετοχή των φοιτητών» ενημερώνει η Λεώνη Βιδάλη. Τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό της έκθεσης ανέλαβε η Χαρά Μαραντίδου και τον συντονισμό η Πατρίτσια Δεληγιάννη. Ο προσεγμένος κατάλογος, επίσης έργο των φοιτητών, κοστίζει 25 ευρώ. «Υπάρχει η ανάγκη να δείχνουμε τις δουλειές της ΑΣΚΤ» δηλώνει η Ειρήνη Οράτη. «Ειδικά σε μια εποχή που συκοφαντείται το ελληνικό πανεπιστήμιο» συμπληρώνει ο πρύτανης της ΑΣΚΤ Γιώργος Χαρβαλιάς. Να συμπληρώσουμε ότι στην έκθεση επίσης παρουσιάζονται οι νεανικές τυπογραφικές απόπειρες της Βάσως Κατράκη, του Χρόνη Μπότσογλου, του Γιάννη Μπουτέα, της Νέλλης Γκολάντα και άλλων αξιόλογων καλλιτεχνών.

Ιnfo

«ό,τι: Η Τέχνη του Βιβλίου στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών», σε επιμέλεια Λεώνη Βιδάλη, διαρκεί έως την 1η Μαΐου 2011.