ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Εξ αφορμης

Τα «Aegypius Monachus» και «360», τα βιβλία των Μισέλ Φάις και Αχιλλέα Κυριακίδη, αντίστοιχα, που εκδόθηκαν αμφότερα λίγους μήνες πριν εκπνεύσει το 2013 –στην περίπτωση του Φάις πρόκειται για επανέκδοση της νουβέλας του που είχε αρχικά κυκλοφορήσει το 2001– συνιστούν δύο από τις κορυφαίες στιγμές στις πολυσχιδώς συνεκτικές και ποιοτικά συνεπείς πορείες τους. Ταυτόχρονα, αποδεικνύουν ότι οι κατακτήσεις των μεταπολεμικών μοντερνιστών συγγραφέων, ήτοι, ανάμεσα σε άλλες, η επικράτηση της πολύσημης, στυλιζαρισμένης γλώσσας, του αφηγηματικού πλουραλισμού και της προσεκτικά οργανωμένης δομής του κειμένου εις βάρος της μανιέρας της ατιθάσευτης πλοκής και της αδιέξοδης εμμονής στην περιορισμένη αναπαραστατική δύναμη της στατικής ηθογραφίας, έμειναν κάθε άλλο παρά αναξιοποίητες.

Το «Aegypius Monachus» είναι κείμενο οριακό στην καριέρα του Μισέλ Φάις, καθότι σηματοδοτεί το τέλος της άτυπης αυτοβιογραφικής τριλογίας του που ξεκίνησε με την «Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου» και συνεχίστηκε με το «Απ’ το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες». Στα επόμενα τρία μυθιστορήματά του ο Φάις ασκήθηκε με επιτυχία στο πρωτότυπο για τα ελληνικά γράμματα είδος της «ιστοριογραφικής μεταμυθοπλασίας», όρο που εισήγαγε η Linda Hutcheon στο περίφημο πια βιβλίο της «Α Poetics of Postmodernism», για να περιγράψει κυρίως εκείνα τα μυθιστορήματα στα οποία η υποκειμενική ανάγνωση του επίσημα καταγεγραμμένου ιστορικού συμβάντος δεν αναιρεί την παιγνιώδη επιθυμία του συγγραφέα να διεκδικήσει τουλάχιστον την εγκυρότητα της μυθοπλαστικής αλήθειας για τους βιογραφούμενους ήρωές του. Πάντως και στο «Aegypius Monachus» η αυτοβιογραφική μεθοδολογία του Φάις είναι επίσης ιδιαίτερη: το άτομο Μισέλ Φάις τριχοτομείται στο μυθιστορηματικό alter ego του, στον αυτοβιογραφούμενο εαυτό του καθώς και στον συγγραφέα που προσπαθεί να κατευνάσει τα αλληλοσυμπληρούμενα και αλληλοαναιρούμενα είδωλά του, με την αφήγηση να ενορχηστρώνεται σε αποκαλυπτικό πρώτο, εκμυστηρευτικό αλλά και ανακριτικό δεύτερο ή ελαφρώς αποστασιοποιημένο τρίτο πρόσωπο. «Γράφω για να μη χάσω τον εαυτό μου από τα μάτια μου». «Γράφεις για να σε χάσει απ’ τα μάτια του αυτός που δεν θέλεις να χάσεις απ’ τα μάτια σου.

Στην εξαιρετική τελευταία νουβέλα του ο Αχιλλέας Κυριακίδης διαγράφει έναν πλήρη αφηγηματικό κύκλο σε λιγότερες από πενήντα σελίδες. Οπως στα περισσότερα αφηγήματά του, το μέγεθος του «360» είναι παραπλανητικό: είναι τόσο πυκνή η πλοκή και τόσο σοφά συμπυκνωμένες οι μικροϊστορίες που σέρνουν μαζί τους οι ήρωες λίγο πριν οι ακανόνιστες τροχιές τους τμηθούν ή αλληλεπικαλυφθούν σε ένα ή περισσότερα σημεία του κειμένου, ώστε οι διαστάσεις του γαλήνια περιστρεφόμενου αφηγηματικού σκηνικού να μοιάζουν σαν να διαστέλλονται όσο ο αναγνώστης παραμένει σταθερός στην κυκλική πορεία του. Υπάρχει πάντως μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στην «Κωμωδία», το αμέσως προηγούμενο βιβλίο του Κυριακίδη, και στο «360»: η παιγνιώδης ατμόσφαιρα και οι πανούργες ανατροπές που έδιναν τον ρυθμό στην πρώτη είναι μεν παρούσες και στο «360», ωστόσο έχουν κι αυτές εμποτιστεί από μια υποδόρια μελαγχολική διάθεση που απλώνεται στο μεγαλύτερο μέρος του κειμένου.

Είναι ατέλειωτη η συζήτηση, εντός και εκτός των ακαδημαϊκών κοινοτήτων και της κριτικής, γύρω από τον ιδανικό ορισμό του ρεαλισμού αλλά και τη σχέση του λογοτεχνικού ρεαλισμού με τον ρεαλισμό της καθημερινότητας, του ύστερου μοντερνισμού και του μεταμοντερνισμού με τον ρεαλισμό γενικότερα. Αραγε σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, παράλληλων εικονικών συμπάντων και κατακερματισμού, ρεαλιστικό είναι το έργο τέχνης που αποπειράται να βάλει μια τάξη στο χάος και να αποτυπώσει ευδιάκριτες σταθερές θέτοντας μετριοπαθείς στόχους; Ή μήπως είναι εκείνο που αδυνατεί να αγνοήσει την πολυπλοκότητα του κόσμου μέσα στον οποίο ζυμώνεται και επιχειρεί να τον αναπαραστήσει καλειδοσκοπικά, έχοντας εκ των προτέρων επίγνωση ότι το εγχείρημά του είναι ουσιαστικά ανέφικτο; Ενας από τους πλέον εύστοχους (άτυπους) ορισμούς για τον λογοτεχνικό ρεαλισμό έχει δοθεί από τη Μάρω Δούκα στο κείμενό της «Για τα παιδιά της Φυρονεριάς», που περιλαμβάνεται στο «Ο πεζογράφος και το πιθάρι του», και το οποίο γράφτηκε με αφορμή την κηδεία του μεγάλου ρεαλιστή, μοντερνιστή και μεταμοντέρνου ταυτόχρονα Δημήτρη Χατζή: «Ρεαλισμός θα πει να επιλέγεις με αυστηρότητα όλα εκείνα που θα σου χρειαστούν για να θεμελιώσεις και να οικοδομήσεις στέρεα τον μύθο σου». Τα έργα και οι έως τώρα πορείες των Κυριακίδη και Φάις είναι οι πιο πειστικές αποδείξεις για την ισχύ της παραπάνω πρότασης.