ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Φιλόσοφοι, παρ’ ολίγον στα χέρια

Ο Λούντβix Βιτγκενστάιν και ο Καρλ Πόπερ είχαν πολλά κοινά πρώτο και κύριο, την καταγωγή τους. Και οι δύο ήταν Εβραίοι από τη Βιέννη που την εγκατέλειψαν αμφότεροι για την Αγγλία. Εκεί, οι δυο τους κινητοποίησαν τον αγγλόφωνο κόσμο για τα φιλοσοφικά ρεύματα της Βιέννης και μαζί άλλαξαν ολόκληρη τη φυσιογνωμία της φιλοσοφικής έρευνας. Πέρα από αυτά, είχαν όμοια στρυφνή προσωπικότητα κι έναν ίδιο προσωπικό ασκητισμό. Κι οι δυο, άθελά τους, έγιναν αντικείμενα λατρευτικού θαυμασμού.

Ομως, η μόνη περίπτωση που συναντήθηκαν κατέληξε με τον Βιτγκενστάιν να κραδαίνει ένα σκαλιστήρι του τζακιού κατά του Πόπερ. Ευτυχώς, τον συγκράτησαν οι παρευρισκόμενοι. Την ιστορία που περιέχεται και στη βιογραφία του Βιτγκενστάιν, από τη Ρέι Μονκ, αφηγούνται ολοκληρωμένα ο Ντέιβιντ Εντμοντς και ο Τζον Αϊντινόου στο πρόσφατο βιβλίο τους «Το σκαλιστήρι του Βιτγκενστάιν» («Φέιμπερ», 267 σελ. 9,99 στερλίνες). Μαζί και τη σχέση των δύο φιλοσόφων. Ο ένας εχθρευόταν και περιφρονούσε τον άλλον.

Ισως, όταν δυο άνθρωποι μοιάζουν σε πολλά, οι διαφορές τους γίνονται πιο ευδιάκριτες και αντικείμενο ερίδων. Πόσο περίεργο θα ήταν αν δύο πανομοιότυποι δίδυμοι αποφάζισαν να βάλουν σκουλαρίκι στο αυτί τους. Πόσο θα τράβαγε την προσοχή!

Αγεφύρωτες

Ηταν τεράστιες οι φιλοσοφικές διαφορές μεταξύ Βιτγκενστάιν και Πόπερ και πιθανόν αγεφύρωτες, αλλά αισθάνεται κανείς, όπως γράφει ο Φίλιπ Χένσερ στην «Ομπζέρβερ», ότι η αμείωτη εχθρότητά τους πήγαζε από μια βαθύτερη και πιο παράδοξη πηγή Κοιτάζοντας ο ένας στον άλλο, έβλεπε τι θα μπορούσε να είχε γίνει, τι απέρριψε και τούτο μεγάλωνε την αντιπάθεια μεταξύ τους.

Η μεγαλοσύνη και η πρωτοτυπία του Βιτγκενστάιν είναι τώρα πέραν πάσης αμφιβολίας, αλλά είχε και εξ αρχής αναγνωριστεί. Οταν υπέβαλε το πρώτο του βιβλίο ως διατριβή, ο εξεταστής φιλόσοφος Τζ. Η. Μουρ έγραψε στην πραγματογνωμοσύνη του: «Η προσωπική μου γνώμη είναι ότι η διατριβή του κ. Βιτγκενστάιν είναι έργο μεγαλοφυές. Ο,τι και να είναι πράγματι, ανταποκρίνεται βεβαίως στα απαιτούμενα για το πτυχίο της Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ».

Ομως, κατά πολλούς τρόπους, ο Πόπερ ήταν ο πιο αναγνωρισμένος φιλόσοφος. Ενώ ο Βιτγκενστάιν απέρριπτε τα περισσότερα από τα παραδοσιακά θέματα της φιλοσοφίας, όπως την ηθική και τη μεταφυσική, υπέρ της έρευνας των καθαρώς γλωσσικών εννοιών, ο Πόπερ παρέμενε πάντα πιο προσγειωμένος και γήινος.

Η «Ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της», η περιώνυμη και αμφιλεγόμενη επίθεση κατά του Πλάτωνα, του Χέγκελ και του Μαρξ, είναι το μαχητικό κείμενο του τύπου που πάντα παρήγαγε η φιλοσοφία. Αλλά ο Βιτγκενστάιν θα το απέρριπτε ως μη φιλοσοφία και οι δικές του «Φιλοσοφικές έρευνες» αντιπροσωπεύουν κάτι το εντελώς νέο και ουδεμία έννοια «υποσημειώσεις στον Πλάτωνα» κατά τη ρήση του Ουάιτχεντ.

Η ιστορία του Βιτγκενστάιν είναι πολύ γνωστή, αλλά και πολύ ενδιαφέρουσα ακόμη. Προερχόταν από μια πάμπλουτη οικογένεια της Βιέννης, αλλά έδωσε όλα του τα λεφτά. Είπε αργότερα με μια μάλλον κουτή μεταφορά που δεν τον χαρακτήριζε: «Αν πρόκειται να πας για ορειβασία σ’ ένα πολύ απότομο βουνό, αφήνεις το βαρύ σακίδιό σου στους πρόποδες».

Ομως, όχι περίεργα, τα φυσικά του, του πατρίκιου αναδύονταν με περίεργο τρόπο στην κατοπινή ζωή του. Κατέπληξε κάποτε τους φίλους του στο Κέμπριτζ, αποκαλώντας τις τηβέννους σε μια συγκέντρωση του πανεπιστημίου «κακόγουστες». Εξίσου απορριπτικός και δίχως λεπτότητες ήταν και για την εργασία συγχρόνων του διανοητών.

Απότομος

Και όχι μόνο συγχρόνων του. Για τον Βιτγκενστάιν, ολόκληρος ο γερμανικός ιδεαλισμός ήταν «θολούρα, παρλαπίπες και σύγχυση». Αλλά και ως άνθρωπος ήταν απότομος. Κάποτε, όταν η Λίντια Λιπόντοβα αναφώνησε σ’ ένα περίπατό τους: «Τι ωραίο δένδρο!», ο Βιτγκενστάιν κραύγασε: «Τι εννοείτε;» και η κακόμοιρη γυναίκα έβαλε τα κλάματα.

Και με τους φιλοσόφους ήταν απότομος, αποκαλώντας τσαρλατάνους όσους συζητούσαν τα παραδοσιακά φιλοσοφικά ζητήματα. Τη στάση του αυτή την υιοθετούσαν όλοι. Ο Α.Τζ. Αγερ είπε αργότερα: «Φαντάζομαι ότι το μεγαλύτερο μειονέκτημά του ήταν πως όλοι ήταν λάθος».

Ο Πόπερ αποκαλούσε τη θεωρία της γλώσσας του Βιτγκενστάιν «βαθιά και εξοργιστικά λαθεμένη». Για τον Πόπερ το πρώτο καθήκον του φιλοσόφου είναι μεν το ξεκαθάρισμα της μεθόδου, αλλά όχι το μόνο. Πίστευε στην ύπαρξη φιλοσοφικών ερωτημάτων κι όταν προσκλήθηκε να μιλήσει για το θέμα αυτό, σε μια ομάδα συζήτησης του Κέμπριτζ, η σκηνή ήταν έτοιμη για σύγκρουση και χειροδικία.

Ο νικητής

Πολλά δεν είναι γνωστά για τις λεπτομέρειες της συνάντησης, αυτή όμως είναι το κέντρο του ενδιαφέροντος του βιβλίου. Υπάρχουν αρκετά αξιοπερίεργα για τον Βιτγκενστάιν ώστε και τούτη η ιστορία να έχει ενδιαφέρον και για τον μη φιλόσοφο.

Ποιος κέρδισε; Κατά μία έννοια ο Βιτγκενστάιν, μια και οι ιδέες του είναι εκείνες που διαμόρφωσαν αποφασιστικά τη μεταπολεμική σκέψη και έστρεψαν την προσοχή στον κόσμο της γνώσης. Τελικά, όμως κι ο Πόπερ έκανε αισθητή την παρουσία του -ήταν ο αγαπημένος φιλόσοφος της Μάργκαρετ Θάτσερ- και η στάση του Βιτγκενστάιν ήταν η απέλπιδα προσπάθεια εκείνου που θέλει να αναστρέψει το ρεύμα.

Οι άνθρωποι θα συνεχίσουν να μιλούν για ηθικά και μεταφυσικά ζητήματα. Θέλει κάτι περισσότερο από φιλοσόφους του Κέμπριτζ για να τους κάνει να σταματήσουν. Για ό,τι δεν μπορούμε να μιλήσουμε, μπορούμε να κάνουμε εικασίες.