ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ενας συνθέτης για όλες τις εποχές και τους ρυθμούς

Υπάρχει ένα τραγούδι που μπορείς να το ακούσεις σε όλον το κόσμο. Δεν είναι των Μπιτλς ούτε του Σινάτρα. Ακούγεται με μπουζούκι, ακούγεται και χωρίς μπουζούκι. Ακούγεται σαν μπολερό, τσα-τσα ή μπόσα νόβα σαν ποπ, ραπ ή ρέγκε. Στα αγγλικά, ισπανικά, γαλλικά, γερμανικά, γιαπωνέζικα, ακόμη και κορεάτικα. Με μεγάλη ορχήστρα ή τζαζ αυτοσχεδιασμούς με πειθαρχημένες χορωδίες ή γιορτινούς λαρυγγισμούς.

Τo τραγούδι αυτό δεν είναι άλλο από το πιο βραβευμένο, πιο πετυχημένο διεθνώς τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι – και το πιο περιφρονημένο από τον ίδιο. Αλλά βέβαια τα «Παιδιά του Πειραιά» ή «Los ninos del Pireo» δεν είναι ασφαλώς το μόνο, αλλά ένα από τα πολλά τραγούδια του κορυφαίου συνθέτη που ‘χουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και έχουν τραγουδήσει διάσημοι σταρ από την Ευρώπη και την Αμερική μέχρι την Ασία. Το ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι εξακολουθούν να το διασκευάζουν ακόμη και σήμερα οι πιο απρόσμενοι καλλιτέχνες σε εκδοχές τελείως αναπάντεχες, όπως αυτή των ράπερ «Blackmoon». Η προχθεσινή επέτειος των επτά χρόνων από το θάνατό του είναι μια καλή ευκαιρία να ανατρέξουμε στις διασκευές. Ακόμη και σήμερα δεν είναι γνωστό ότι τα «Παιδιά του Πειραιά» υπάρχουν τουλάχιστον σε 45 εκτελέσεις. Πόσο μάλλον που ο ίδιος ο δημιουργός τους, από ιδιοσυγκρασία, προτιμούσε όχι απλώς να μην το διαφημίζει αλλά και να το ξεχνά. Χαρακτηριστικό άλλωστε είναι ότι είχε πουλήσει τα δικαιώματα του τραγουδιού αυτού, εφάπαξ!

Δυσεύρετες εκτελέσεις

Ολα αυτά τα χρόνια έγιναν και γίνονται πολλές διασκευές τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι. Η Μπρέντα Λι έκανε μεγάλη επιτυχία με το «All alone am Ι», τραγούδι που ερμήνευσαν πολλοί έπειτα από εκείνη. Στο ίδιο δισκάκι υπάρχουν τρία ακόμη κομμάτια, αυτό όμως που διαφημιζόταν στο εξώφυλλο του δίσκου ήταν του Ελληνα δημιουργού.

Το ίδιο κομμάτι κυκλοφόρησε και από άλλους, όπως ο Λες Ελγκαρντ με την ορχήστρα του, που το διασκεύασε σε μια μελωδική τζαζίστικη εκδοχή. Σε ένα άλλο 45άρι -δυσεύρετα όλα στις ημέρες μας- η λατινοαμερικανική ορχήστρα του Χοσέ Γκουαρντιόλα παίζει τα «Παιδιά του Πειραιά» σε ρυθμό τσα-τσα ως «Los ninos del Pireo». Από ορχηστρικές εκδοχές, πάντως, άλλο τίποτα, όπως το σχήμα «Billy’s Sax» που αποτελείτο από δύο νεαρούς οι οποίοι παρουσίαζαν το τραγούδι σε πιο easy listening εκδοχή.

Η Λάλε Αντερσεν, την οποία γνώρισε τυχαία στο αεροδρόμιο πηγαίνοντας στη Φρανκφούρτη το 1961 ο Μάνος Χατζιδάκις, παρότι έγραψε για εκείνη πριν από χρόνια το περίφημο «Ηρθε βοριάς ήρθε νοτιάς», δεν τραγούδησε μόνο το «Ενα καράβι έρχεται» (όπως έλεγαν τα «Παιδιά του Πειραιά»). Με την εκφραστική μπάσα γερμανική φωνή της, που τόσο άρεσε στον συνθέτη ως Λιλή Μαρλέν, γοήτευσε με το «Matrosen» και το «Ich Schau den weissen nach». Από την άλλη, η Αϊλίν Γουίλσον ηχογράφησε το «Συνέβη στην Αθήνα» με ένα μελιστάλαχτο τρόπο, η Κόνι Φράνσις τραγούδησε στα ελληνικά όπως και η Κατερίνα Βαλέντε, ενώ ξεχωριστές είναι οι ηχογραφήσεις της Ερθα Κιτ, της Λένα Χορν και βέβαια της Τζούλι Λόντον και της Αν Μάργκρετ.

Ομως, υπήρξαν και πολλές τραγουδίστριες από τις σκανδιναβικές χώρες που ερμήνευσαν Χατζιδάκι, όπως η Ανέκε Γκρούνλοχ και η Βιένο Κεκόνεν. Αλλά και πολλές ορχήστρες, μεταξύ αυτών η Manhatan pop’s Orchesta, εκείνες του Τζέιμς Λαστ, του Νέλσον Ριντλ -από τους πιο ονομαστούς ενορχηστρωτές του Σινάτρα κ.ά.-, του Χένρι Μανσίνι και άλλων.

Οχι πως δεν έδειξαν ενδιαφέρον και οι άντρες τραγουδιστές. Ο Ζαχάριας και το συγκρότημά του, ένα σύνολο εγχόρδων με τίτλο «Greece pays de miracle», έδωσαν μια εκδοχή με δροσερά φωνητικά, ο τραγουδιστής Vasso Marco ερμήνευσε το «La chanson des sept chanson» (γνωστό ως «Επτά τραγούδια θα σου πω») στα γαλλικά με ύφος Ιβ Μοντάν, ενώ ο Τίνο Ρόσι προτίμησε μια πιο βελούδινη ρομαντική ερμηνεία για το «Les voses Blanches de Corfou».

Την ίδια εποχή η Νάνα Μούσχουρη, αν και είναι αρκετά νωρίς, έχει απομακρυνθεί από τις χαμηλές νότες και τραγουδάει όπως αρέσει περισσότερο στο διεθνές ακροατήριο. Στο δίσκο «Celvi que j’ aime» ακούμε το «Τώρα που πας στην ξενιτειά» και παράλληλα το «Girl from Ipanema» του Τζομπίμ σε μια σέξι εκτέλεση με στυλ μπόσα νόβα.

Η Ρίκα Ζαράι ερμήνευσε στα γαλλικά τον «Ιλισό», όπου εκτός από το όνομα του ποταμιού λέει ελληνικά και το «σ’ αγαπώ». Ομως και ο «Υμηττός» είχε μεγάλη ζήτηση, κυρίως για εκτελέσεις τζαζ όπως εκείνη από τον Τζο Κάρλιερ που τον διασκεύασε σε ύφος αμερικανικής μπιγκ μπαντ.

Ωστόσο, το πραγματικό ντοκουμέντο είναι η Ντανιέλα Νταβόλι, η οποία τη δεκαετία του ’70 σε δίσκο 45 στροφών ερμηνεύει δύο τραγούδια από το «Sweet Movie» του Μακαβέγιεφ, σε προσαρμογή στα ιταλικά του Πιερ Πάολο Παζολίνι! Είναι τα «Παιδιά κάτω στον κάμπο» και το «Is the life on the earth» – τα οποία στην ταινία τραγουδούσε στα αγγλικά η Αν Λόμπεργκ, που τη θυμόμαστε και από τα «Κορίτσια στον ήλιο».

Δύο άλλα καλά LP είναι το «Ιλια Ντάρλινγκ» (σάουντρακ του Μπρόντγουεϊ) αλλά και ο δίσκος του Χάρι Μπελαφόντε με τη Νάνα Μούσχουρη «An evening with Belafonte/Mouskoyri – Songs from Greece» οι οποίοι τραγουδούν Μ. Χατζιδάκι.

Ραπ και ρέγκε

Αναπάντεχες διασκευές γίνονται πάντως και τα τελευταία χρόνια, όπως αυτή από τη Φιλαρμονική της Πόλης της Πράγας που διάλεξε το «Τοπ Καπί». Δεν είναι η μόνη. Η Λιόνα Μπόιντ, κιθαρίστρια, ηχογράφησε σε δίσκο το «Μητέρα και αδελφή», γεμάτο λυρισμό και δραματικότητα, σε ενορχήστρωση μάλιστα του Μάικλ Κέιμεν (ένα από τα μέλη του «New York Rock’n Roll Enseble», ενός συνόλου από μουσικούς που έπαιζαν ροκ αλλά είχαν και κλασική παιδεία, με τους οποίους μάλιστα ο Μ. Χατζιδάκις ηχογράφησε στη Ν. Υόρκη ένα ολόκληρο άλμπουμ, το «Reflections»).

Τι γίνεται σήμερα; Οι «Los Umbrellos» διασκεύασαν τα «Παιδιά του Πειραιά» σε μια εκτέλεση μεταξύ ποπ και ρέγκε, αλλά το πιο ενδιαφέρον από τα σημερινά γκρουπ είναι ένα σκληροπυρηνικό συγκρότημα ραπ, οι «Blackmoon», οι οποίοι στο cd «Warzone» (αν και εκδηλώνουν την περιφρόνησή τους για τους λευκούς) έχουν ως σαμπλ (μελωδικό δείγμα) ένα κομμάτι από το «Ρεφλέξιονς», το «Πού το πάνε το παιδί».

Να όμως και ένα γκρουπ λεπταίσθητων μουσικών, οι «Pink Martini», οι οποίοι στο τελευταίο τους cd «Sympathique», που είναι από τα πρώτα νούμερα στις επιλογές των παραγωγών ραδιοφώνου, συμπεριέλαβαν και τα «Παιδιά του Πειραιά» και μάλιστα στα ελληνικά.

Γιατί είχε τόση επιτυχία

«Αν και πέρασαν τόσα χρόνια, τα τραγούδια του Μάνου δεν έχουν την παραμικρή ρυτίδα. Τα Παιδιά του Πειραιά μάλιστα τα ξέρουν παντού, ακόμη και στη μακρινή Κίνα, όπου ήμουν πρόσφατα», λέει η Νάνα Μούσχουρη. Και διηγείται την εκπληξή της όταν «στην Ταϊπέι, την πατρίδα του καραόκε, το νούμερο ένα τραγούδι για δοκιμή είναι αυτό…».

Η ιστορία του δίσκου της με τον Μπελαφόντε, σε τραγούδια του κορυφαίου δημιουργού, μια πραγματικά άριστη δουλειά, αρχίζει το 1964. «Τότε με άκουσε στη Γιουροβίζιον από την τηλεόραση. Οταν επέστρεψε στην Αμερική, όπως μου είπε αργότερα ο ίδιος, άρχισε να ρωτάει για μια Ελληνίδα τραγουδίστρια που φοράει γυαλιά. Ο Κουίνσι Τζόουνς, με τον οποίο επίσης συζήτησε το θέμα, του είπε: Οχι μόνο την έχω ακούσει, αλλά έκανα κι ένα δίσκο μαζί της. Λέγεται Νάνα Μούσχουρη. Ετσι με κάλεσαν στη Ν. Υόρκη».

Πηγαίνοντας να τραγουδήσει τη ρώτησαν για τους μουσικούς. «Οχι, δεν θέλω ορχήστρα, τους απάντησα. Ετσι κι αλλιώς δεν ήμουν τραγουδίστρια που έκανε ό,τι μπορούσε για να περάσει. Από τον Μάνο είχα μάθει την πειθαρχία. Εκλεισα λοιπόν τα μάτια, έβαλα τα χέρια μου πίσω και άρχισα να τραγουδάω». Είπε το «Χάρτινο το φεγγαράκι», κάποια άλλα τραγούδια του Χατζιδάκι και δυο τρεις εγγλέζικες μπαλάντες. Επτά κομμάτια χωρίς μουσική. Κατόπιν, παρότι ο Μπελαφόντε αρχικά είχε πει ότι έχει δουλειά, ξέχασε και τη δουλειά και όλα. «Κι αρχίσαμε να συζητάμε». Ετσι έγινε ο δίσκος και εν συνεχεία οι συναυλίες τους. Ομως, όπως υπογραμμίζει η διάσημη Ελληνίδα τραγουδίστρια, «με το Ποτέ την Κυριακή δόθηκε ένας άλλος αέρας στη μουσική όσον αφορά την Ελλάδα. Υστερα ακολούθησε ο Μίκης Θεοδωράκης. Πάντως, ακόμη και σήμερα, αν και ο Μάνος ποτέ δεν το επεδίωξε, τα τραγούδια του από το The white rose of Athens και τα Παιδιά του Πειραιά ή το Μην τον ρωτάς τον ουρανό είναι δημοφιλή στο εξωτερικό».

Είναι αλήθεια ότι για το «Ποτέ την Κυριακή», το οποίο του χάρισε και το Οσκαρ, που ο ίδιος αργότερα πέταξε στα σκουπίδια και περιέσωσε η αδελφή του Μιράντα, λειτούργησε ευνοϊκά ο ίδιος ο μύθος της ταινίας. Συνδύαζε τη δυτική αντίληψη περί μουσικής με την περιέργεια για τα εξωτικά μέρη, την ελληνική λεβεντιά, τη χάρη και το μεράκι. Τα τραγούδια ήταν το σάουντρακ αυτής της υπερηφάνειας. Περιείχαν μια λαϊκότητα και συγχρόνως μια υπέροχη μελωδία. Να γιατί το ακούσαμε σε τόσες εκτελέσεις και μάλιστα σε τόσες γλώσσες. Και βεβαίως, η πηγαία μελωδικότητα του Χαζιδάκι που οδήγησε σε τόσες διεθνείς διασκευές. Οπως συνέβη και με το « All alone am Ι» («Μην τον ρωτάς τον ουρανό») που κρύβει τη μοναδική, γλυκόπικρη μελαγχολία του.

Κοσμοπολίτικος χαρακτήρας

Τι γοήτευσε τους ξένους και τι ήταν εκείνο που διευκόλυνε τους πιο σύγχρονους διασκευαστές; Η μουσική και τα τραγούδια του Χατζιδάκι πότιζαν το δυτικό μουσικό ιδίωμα της εποχής με μια μεσογειακή λάμψη και δύναμη και με ανθεκτικές μελωδίες, όπως δείχνει το γεγονός ότι ακόμη διασκευάζονται στις πιο απρόσμενες εκτελέσεις.

Είναι χαρακτηριστικό ότι, παρότι σήμερα η μόδα των διασκευών και επανεκτελέσεων θεωρεί φυσικό να αποκτούν τα τραγούδια διαφορετικές γλώσσες και ύφη, το ρεπερτόριο του Χατζιδάκι φανερώνει πως υπάρχουν τραγούδια του που μπορούσαν να το αντέξουν αυτό, ήδη από τότε. Τραγούδια, φερ’ ειπείν, του Τσιτσάνη ή του Βαμβακάρη δεν θα κατάφερναν να μεταφραστούν, αφού είναι πάρα πολύ κοντά στον πυρήνα της ελληνικής λαϊκότητας. Αντιθέτως, του Χατζιδάκι την ωθούν προς τον πιο ουσιαστικό κοσμοπολιτισμό.

Να, γιατί όλες οι χώρες υποδέχτηκαν τα τελευταία σαράντα χρόνια τις μελωδίες του κορυφαίου συνθέτη στο ταξίδι τους σε όλον τον κόσμο από την μπόσα νόβα της δεκαετίας του ’60 μέχρι το πιο δυναμικό σύγχρονο ραπ.