ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ενας θεσμός αναζητεί ρόλο επί έξι χρόνια

Νομικά, το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου υφίσταται από το 1994. Ενα χρόνο αργότερα απέκτησε υπόσταση, διοικητικό συμβούλιο και διευθύντρια -τη νυν ευρωβουλευτή Μυρσίνη Ζορμπά, την οποία, πριν από ενάμιση χρόνο, διαδέχθηκε ο Χρήστος Λάζος.

Οι σχέσεις του ΕΚΕΒΙ με τον εκδοτικό κόσμο έχουν περάσει από διάφορες φάσεις, όχι πάντα ειδυλλιακές. Ο προβληματισμός και η κριτική αφορούν συνήθως τον ρόλο του ΕΚΕΒΙ, τα όριά του και κατά πόσο τα υπερβαίνει, την έμφαση που συχνά δείχνει στις επικοινωνιακού χαρακτήρα εκδηλώσεις, τις ελλείψεις στη δουλειά υποδομής. «Ναι στην υποδομή, όχι στην επιλογή», λένε συνθηματικά κάποιοι εκδότες, αφήνοντας να εννοηθεί ότι περιμένουν από τον κρατικό φορέα του βιβλίου νομοθετικές ρυθμίσεις, καταγραφή των προβλημάτων, μηχανισμούς για την προώθηση του ελληνικού βιβλίου στο εξωτερικό, τρόπους ενίσχυσης της ανάγνωσης και της διάδοσης του βιβλίου, αντί για εσωστρεφείς εκδηλώσεις «μεταξύ μας» ή καμπάνιες που μόνο στόχο έχουν την παρουσία στον Τύπο. Οταν μάλιστα η ετήσια επιχορήγησή του από το ΥΠΠΟ ξεπερνάει τα 500 εκατ. δραχμές. Ειδικά φέτος, έχει να διαχειριστεί το τεράστιο ποσόν των 2,5 δισ. δρχ. για τις ελληνικές εκδηλώσεις στην έκθεση βιβλίου της Φρανκφούρτης.

Η επικείμενη έκθεση βιβλίου στη Φρανκφούρτη, τον Οκτώβριο, έχει μονοπωλήσει το τελευταίο διάστημα τις δραστηριότητες όλων των φορέων του βιβλίου. Τα προβλήματα αναμενόμενα. Οι γκρίνιες αναπόφευκτες. Ποια είναι δουλειά των εκδοτών και ποια του κρατικού φορέα βιβλίου; Αυτά και άλλα συζητήσαμε με τον διευθυντή του ΕΚΕΒΙ Χρήστο Λάζο και τους γνωστούς εκδότες Θανάση Καστανιώτη και Ειρήνη Λούβρου (των εκδ. Ολκός).

Χρήστος Λάζος Πρωτογενής συσσώρευση επικοινωνιακού κεφαλαίου

«Το ΕΚΕΒΙ είναι ένας σύγχρονος φορέας του ευρύτερου δημόσιου τομέα, με στοιχεία δημόσιου και ιδιωτικού συμφέροντος σε ισορροπία, ο οποίος, λαμβάνοντας υπόψη την πολυπλοκότητα των κοινωνικών σχέσεων στις ανεπτυγμένες κοινωνίες, λειτουργεί είτε προτείνοντας λύσεις προς κρατικούς φορείς είτε ως φορέας προγραμμάτων, δημιουργώντας κίνητρα, προϋποθέσεις, δυνατότητες. Παράλληλα οργανώνει έναν διάλογο ουσιώδη, ο οποίος στηρίζεται όχι στην παραδοχή ότι το κράτος είναι ο μόνος φορέας που διαθέτει ορθές ρυθμιστικές λύσεις, αλλά στην παραδοχή ότι στις σύγχρονες κοινωνίες ο οργανωμένος διάλογος ή ο αθέσμιτος ενημερωτικός διάλογος είναι ουσιαστική παράμετρος για τη διαδικασία επίλυσης προβλημάτων. Στην προκειμένη περίπτωση, την αγορά βιβλίου, κινείται προς την προώθηση της ανάγνωσης, την προώθηση του βιβλίου ως πολιτιστικού αγαθού κ.λπ.»

– Σ’ αυτή την κατεύθυνση υπάρχουν πράγματα που κατέκτησε ή διαμόρφωσε το ΕΚΕΒΙ;

– Εχει σίγουρα κάνει την πρώτη δουλειά για την περιγραφή της αγοράς του βιβλίου. Ξέρουμε σήμερα ποια είναι η πραγματικότητα στον χώρο του βιβλίου, με την επιφύλαξη ότι όλα αυτά είναι περιγραφές της πραγματικότητας, ερευνητικού ή μελετητικού χαρακτήρα. Εχουμε σαφή εικόνα των βιβλιοπωλείων, της αναγνωστικής συμπεριφοράς των Ελλήνων, των βιβλιοθηκών, άρα έχουμε ένα υλικό όπου μπορούμε να στηρίξουμε τις πολιτικές που συζητάμε. Το δεύτερο στοιχείο είναι οι παρεμβάσεις, μέσα από προγράμματα και κίνητρα, για θέματα όπως οι νέες τεχνολογίες. Για παράδειγμα, η ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ και η πορεία της, ο κατάλογος κυκλοφορούντων βιβλίων, το λογισμικό ηλεκτρονικού εμπορίου που μόλις ολοκληρώθηκε, τα προγράμματα για τη μηχανογράφηση, ο διάλογος με τους φορείς του βιβλίου για όλα αυτά τα ζητήματα. Δεύτερος άξονας: προώθηση της ανάγνωσης, προγράμματα που αφορούν το σχολείο (σκυταλοδρομία ανάγνωσης)…

– Εδώ νομίζω ότι υπάρχει μια έλλειψη. Στη σύνδεση δηλαδή του ΕΚΕΒΙ με την εκπαίδευση και με την αναγνωσιμότητα.

– Η προώθηση της ανάγνωσης έχει δύο κύριους άξονες. Λέγονται σύστημα βιβλιοθηκών και σχολικό εκπαιδευτικό σύστημα. Και άξονες δευτερεύοντες, όπως οι εκθέσεις βιβλίου. Το θέμα δηλαδή είναι ποια είναι η παρέμβαση του ΕΚΕΒΙ είτε σε υφιστάμενους σταθερούς θεσμούς (σχολείο, βιβλιοθήκες) είτε σε άλλους (εκθέσεις) για να προωθήσει την ανάγνωση. Τρίτο ζήτημα για το ΕΚΕΒΙ: η διορθωτική παρέμβαση στην αγορά. Για παράδειγμα, το πρόγραμμα για την ενίσχυση των επιστημών του ανθρώπου.

– Αυτό πράγματι είναι δουλειά υποδομής. Υπάρχει όμως η εκτίμηση στον εκδοτικό χώρο, πως το ΕΚΕΒΙ δεν ασχολείται με την υποδομή και παίζει έναν ρόλο επιλογής, κάποτε και ρόλο ατζέντη.

– Ας δεχθούμε τον αρχικό ορισμό για τον ΕΚΕΒΙ -ότι δεν είναι ο αρμόδιος φορέας για τη δημιουργία βιβλιοθηκών π.χ., δεν είναι δηλαδή στον σκληρό πυρήνα της εκτελεστικής εξουσίας. Ομως η δημιουργία του Κέντρου Μετάφρασης δεν είναι πολιτική δημιουργίας υποδομών; Δεν είναι ό,τι αφορά τις νέες τεχνολογίες; Ή η προσπάθεια ανανέωσης των εκθέσεων, πολιτική δημιουργίας υποδομών;

– Σε σχέση με τη Φρανκφούρτη βλέπουμε κυρίως τα προβλήματα…

– Η υποδομή που έχουμε κάνει για τη Φρανκφούρτη είναι πρωτογενής συσσώρευση επικοινωνιακού κεφαλαίου. Αυτό σημαίνει εκατό φυλλάδια για συγγραφείς σε δύο γλώσσες, περιοδικό σταθερό, παρουσιάσεις Ελλήνων συγγραφέων, κατ’ αρχάς στη Γερμανία, που συστήνουν υποδομή ως προς το επικοινωνιακό κεφάλαιο που συγκεντρώνεται. Υποδομή δεν είναι μόνο κτίρια και εργαλεία. Είναι ταυτόχρονα και δίκτυα σχέσεων, που εγκαθίστανται είτε σε θεσμικό επίπεδο είτε σε επίπεδο ανθρώπινο.

– Τι κάνει το ΕΚΕΒΙ για την προώθηση του ελληνικού βιβλίου στο εξωτερικό;

– Εχουμε μία πρόταση που εμπεριέχει τις εξής πτυχές: Δημιουργία επικοινωνιακού υλικού, το οποίο σε σταθερή βάση πληροφορεί ξένους αποδέκτες για τα νέα ελληνικά βιβλία…

– Μα γιατί αυτό είναι δουλειά του ΕΚΕΒΙ και όχι των εκδοτών; Γιατί το ΕΚΕΒΙ δεν έχει φροντίσει, π.χ., για τη χαρτογράφηση των ξένων εκδοτικών οίκων;

– Γιατί στη φύση του φορέα ανήκει η προώθηση, κεντρικά, του ελληνικού βιβλίου στο εξωτερικό. Αντίστοιχοι φορείς σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες βγάζουν περιοδικά σαν τη δική μας «Ιθάκη». Ο εκδότης είναι ένας φορέας. Ο συγγραφέας είναι ένας άλλος. Το ΕΚΕΒΙ δεν είναι με τους εκδότες εναντίον των συγγραφέων ή το αντίστροφο. Ο συγγραφέας και ο εκδότης έχουν μερικά συμφέροντα για το βιβλίο, που συνδέονται με τα συμβόλαια και τα δικαιώματα που διακινούνται. Το ΕΚΕΒΙ οφείλει να λειτουργεί με βάση το γενικότερο συμφέρον. Αυτό δεν είναι αντιφατικό, είναι συμπληρωματικό. Αυτή τη διαιτητική λειτουργία και ταυτόχρονα τη λειτουργία του συντονιστή δεν μπορεί παρά να την αναλάβει ο δημόσιος φορέας και αυτή είναι η λογική του. Φυσικά, μπαίνει πάντα ένα ζήτημα επιλογής. Από την «Ιθάκη» παρουσιάστηκαν πάνω από 60 συγγραφείς από τους 80 περίπου συνεργάτες του περιοδικού. Θεωρώ ότι σ’ αυτή την περίπτωση, ο ρόλος του κράτους δεν αλλοιώνει τη λογική του πλουραλισμού.

Σ’ αυτή την κατεύθυνση εισηγούμαι στο ΥΠΠΟ δύο βασικές προσθήκες. Η πρώτη είναι να αναδιατυπώσει τα κριτήρια σχετικά με την επιλεξιμότητα των έργων στη μεταπολεμική και στη σύγχρονη λογοτεχνία. Η δεύτερη αφορά τις ρυθμίσεις για την ενίσχυση των μεταφράσεων: Η πρότασή μου είναι να προβλεφθεί ρήτρα που να λέει ότι θα μεταφράζεται με κρατική ενίσχυση (σε συνεργασία με το ΕΚΕΒΙ και το ΕΚΕΜΕΛ) η «short list» των κρατικών βραβείων, έτσι ώστε οι ξένοι εκδότες να έχουν περισσότερες πληροφορίες.

– Τι δεν έχει κάνει το ΕΚΕΒΙ;

– Δεν έχει καταφέρει να περάσει τους Ελληνες συγγραφείς και τους εκδότες στον διεθνή χώρο. Θεωρώ επίσης ότι το ΕΚΕΒΙ θα έπρεπε -αλλά δεν είναι μόνο δική του βούληση- να βοηθήσει τους Ελληνες συγγραφείς, μέσα από τα συλλογικά τους όργανα, να αποκτήσουν τη δυνατότητα αμφίπλευρης επικοινωνίας.

Θανάσης Καστανιώτης Να δημιουργεί προϋποθέσεις

«Πριν μιλήσω για το ρόλο του ΕΚΕΒΙ, μπορώ να πω ότι αυτές τις εκδόσεις, τα φυλλάδια για τους Ελληνες συγγραφείς, τις κάνει το ΕΚΕΒΙ. Στέλνει φυλλάδια με Ελληνες συγγραφείς σε μια Γερμανία, που το επίπεδό της δεν ανέχεται τέτοιου είδους ανορθογραφίες. Το ΕΚΕΒΙ, αν θέλει να κατανοήσει το ρόλο της ύπαρξής του, πρέπει να καταλάβει ότι πρέπει να εργάζεται νυχθημερόν για το βιβλίο, το οποίο δεν είναι δική του υπόθεση αλλά των θεσμών του: των συγγραφέων, των μεταφραστών, των εκδοτών, των βιβλιοπωλών, των αναγνωστών. Για όλη αυτήν την αλυσίδα πρέπει να δουλεύει έτσι ώστε να διευκολύνει το σύνολο της δουλειάς όλων αυτών. Να δημιουργεί προϋποθέσεις ώστε να βοηθηθούν αυτοί, να βελτιώνεται η δουλειά τους και να προστατεύτεται.

Δηλαδή, στην έκθεση της Φρανκφούρτης, οτιδήποτε γίνει αν δεν καταλήγει στους εκδότες, οι οποίοι θα κάνουν τις επαφές για να πουλήσουν τα βιβλία, είναι σαν να μην έχει γίνει τίποτα. Το ΕΚΕΒΙ πρέπει να είναι ένας φορέας, ο οποίος θα υιοθετεί τα προβλήματα του κλάδου παραγωγής. Υπάρχει, επειδή υπάρχουν οι συγγραφείς, οι εκδότες, οι βιβλιοπώλες, οι αναγνώστες. Τα βιβλία δεν είναι υπόθεση κανενός κρατικού υπαλλήλου. Το βιβλίο δεν είναι ιδέα, είναι γεγονός. Είναι ιδέα για τον συγγραφέα και πράξη για τον εκδότη και τον αναγνώστη.

Αυτό πιστεύω, όλα τα υπόλοιπα τα βλέπω λίγο φλου αρτιστίκ. Δεν μπορούμε να πάμε στη Φρανκφούρτη χωρίς καλά οργανωμένους εκδότες. Δεν μπορεί να λέει το κράτος «έχω λεφτά να κάνω φιέστες» και οι εκδότες να μην μπορούν να επιδείξουν τα βιβλία τους. Υπάρχει μια κατηγορία εκδοτών που δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να πάει στη Φρανκφούρτη, οι οποίοι μπορεί να έχουν καλά βιβλία και την ικανότητα να τα πουλήσουν. Οι σοβαρές χώρες, όταν κάνουν εθνική παρουσία, παίρνουν όλους τους φορείς υπό την οικονομική τους προστασία και τους παρέχουν τα εφόδια για να είναι αποτελεσματικότεροι».

Ειρήνη Λούβρου Διακοσμητικός, συνήθως, ο ρόλος του

«Το ΕΚΕΒΙ πρέπει να υπάρχει. Δεν είμαι από εκείνους που πιστεύουν ότι συνιστά μία επιπλέον γραφειοκρατία, ούτε από τους άλλους που προσποιούνται πως το αγνοούν. Το ΕΚΕΒΙ είναι ένα θεσμικό όργανο, που θα όφειλε να εκφράζει την εθνική πολιτική του βιβλίου, ένας φυσικός χώρος διαλόγου ανάμεσα στους επαγγελματίες και το κράτος και ένας εκπρόσωπος της χώρας μας στο εξωτερικό. Πιστεύω ότι πολύ λίγο έχει ανταποκριθεί σ’ αυτόν το ρόλο. Του λείπει ο σοβαρός σχεδιασμός μιας πολιτικής που θα συντόνιζε τους διάφορους παράγοντες που αφορούν το βιβλίο – και δεν μιλώ για κρατικούς παρεμβατισμούς ή οικονομικές παροχές.

Συγκεκριμένα, σ’ έναν επαγγελματικό χώρο -του βιβλίου- και σε μια αγορά που υποφέρει από ατομικισμό και προβληματίζεται από ανακατατάξεις, συγχωνεύσεις, κ.λπ. πρέπει να οργανώσει το παιχνίδι, ρυθμίζοντας τα όρια ανάμεσα στην επιχειρηματική ελευθερία και στον άγριο νεοφιλελευθερισμό. Εξάλλου το βιβλίο δεν είναι μόνο οι συγγραφείς του είναι ταυτόχρονα ένα προϊόν, είναι τα επαγγέλματα του βιβλίου με τα προβλήματά τους: τεχνικά, νομοθετικά, εμπορικά, οικονομικά.

Δεν διακρίνω στο ΕΚΕΒΙ αυτόν τον ρόλο, τον συμβουλευτικό, του συντονιστή. Τις περισσότερες φορές είναι διακοσμητικός. Στα θετικά καταλογίζω την εφαρμογή της ενιαίας τιμής και την ενίσχυση των εκδόσεων για τις επιστήμες του ανθρώπου.

Δεν είδα όμως μια πρωτοβουλία, π.χ., για το θέμα της έκθεσης βιβλίου, η οποία τόσα χρόνια διεξάγεται με μίζερο τρόπο, που μας οδηγεί σε περίεργους ανταγωνισμούς ως προς τους φυσικούς συμμάχους μας, τους βιβλιοπώλες. Θίγω ένα θέμα που έχει μεν επικαιρότητα, είναι όμως χρόνιο.

Σε ό,τι αφορά τη Φρανκφούρτη, διαπιστώνω ότι λείπει το συλλογικό πλάνο και η ενημέρωση. Τι θα κάνουν οι Ελληνες εκδότες, εκτός από το να είναι εκεί; Και τι είδους παραγωγή θα προβάλει το ΕΚΕΒΙ εκτός από τη λογοτεχνία; Δεν υπάρχουν άλλοι τομείς: ιστορία, πολιτιστική κληρονομιά της χώρας σε σχέση με τη σημερινή της φυσιογνωμία, αρχαιολογία, κ.λπ.; Νομίζω ότι συμμετέχουμε ως τιμώμενη χώρα, σε μια διεθνή έκθεση βιβλίου, και όχι σε μια διεθνή έκθεση λογοτεχνίας».