ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

H νομισματική συνεργασία Αμερικής – Ασίας και ο ευρωπαϊκός «φθόνος του δολαρίου»

Τα νομίσματα μπορούν να γίνουν εστία όχι μόνο για εμπορικές συναλλαγές, αλλά και για διπλωματικές και πολιτικές διενέξεις. Οταν συμβαίνει αυτό οι εμπορικές συναλλαγές δυσχεραίνουν και υπόκεινται σε μεγαλύτερη αβεβαιότητα. Η πολιτικοποίηση του χρήματος κατά την ύφεση του Μεσοπολέμου ήταν οικονομικά καταστροφική. Αλλά είχαμε και πιο πρόσφατες περιπτώσεις απεχθών νομισματικών πολέμων.

Τη δεκαετία του 1960 η διεθνής νομισματική τάξη έγινε εστία πολιτικής διελκυστίνδας. Κάθε πλευρά είχε πολύ διαφορετικές θεωρίες και ερμηνείες του τι συνέβαινε. Οι Ευρωπαίοι -ιδίως οι Γάλλοι- διαμαρτύρονταν γι’ αυτό που ο στρατηγός Ντε Γκολ είχε αποκαλέσει το «εξωφρενικό προνόμιο» του αμερικανικού δολαρίου. Ο στρατηγός και ο νομισματικός του γκουρού Ζακ Ριέφ υποστήριζαν ότι οι ΗΠΑ χρησιμοποιούσαν το στάτους του δολαρίου ως το μείζον αποθεματικό νόμισμα του καθεστώτος καθορισμένων ισοτιμιών του Μπρέτον Γουντς για να έχουν ελλείμματα και να χρηματοδοτούν τον στρατιωτικό τους τυχοδιωκτισμό στο εξωτερικό (τότε στο Βιετνάμ). Η Γαλλία απηύθυνε εκκλήσεις για μια νομισματική μεταρρύθμιση που θα τερμάτιζε τον ιδιότυπο ρόλο του δολαρίου και προσπαθούσε να αναβιώσει τον πολύ απαξιωμένο κανόνα του χρυσού. Οι Ευρωπαίοι ξεκίνησαν μια μεγάλη συζήτηση για τα πλεονεκτήματα της νομισματικής ένωσης, ένα επίτευγμα που θα τους επέτρεπε να αντιμετωπίζουν ισότιμα το δολάριο.

Αλλά από αμερικανική οπτική γωνία, ο διεθνής ρόλος του δολαρίου ήταν παγίδα. Αλλες χώρες μπορούσαν να μεταβάλλουν τις ισοτιμίες τους και να διατηρούν έτσι μεγαλύτερη ανταγωνιστικότητα στις εξαγωγές τους. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ ήταν ανίσχυρη απέναντι σε ένα υποτιμημένο γιεν που πυροδοτούσε την πεποίθηση ότι ο υπόλοιπος κόσμος χρησιμοποιούσε το δολάριο για να πλήξει τη βιομηχανική βάση της Αμερικής. Η κυβέρνηση Νίξον έφθασε στο συμπέρασμα ότι ο μόνος τρόπος για να σώσει την αμερικανική οικονομία ήταν να ασκήσει νομισματικό μονομερισμό – μια νομισματική επέκταση τόσο δραματική ώστε οι άλλες χώρες να εξαναγκασθούν να προσαρμόσουν τις ισοτιμίες τους.

Απειλές

Οι ξεχασμένες αυτές μάχες φαίνονται ξαφνικά και πάλι πολύ επίκαιρες. Ο κόσμος δεν έχει πια καθεστώς καθορισμένων ισοτιμιών, αλλά το δολάριο παραμένει το μείζον αποθεματικό νόμισμα – ένα είδος κυμαινόμενου Μπρέτον Γουντς. Για τους Αμερικανούς ο αποθεματικός ρόλος του δολαρίου συνιστά δυνάμει απειλή, ενώ για τους μη Αμερικανούς ένα ακόμα παράδειγμα της αμερικανικής νεο-ιμπεριαλιστικής επιδίωξης για ηγεμονία.

Αυτήν τη δεκαετία η Κίνα πήρε τη θέση της Ιαπωνίας του 1960, κρατώντας χαμηλά την ισοτιμία της για να προωθήσει την ανάπτυξη των εξαγωγών. Είναι κατά συνέπεια στόχος των αμερικανικών διαμαρτυριών για αθέμιτο ανταγωνισμό και προσπαθειών για να επιβληθεί μια προσαρμογή των ισοτιμιών που θα αποτρέπει τους Αμερικανούς από το να αγοράζουν κινεζικά παιχνίδια, συσκευές και ενδύματα. Οι βιομήχανοι στις ΗΠΑ έχουν αποφασίσει ότι τα σουτιέν που κατασκευάζονται στην Κίνα συνιστούν απειλή για τον αμερικανικό τρόπο ζωής.

Εν τω μεταξύ, οι Ευρωπαίοι (ιδίως οι Γάλλοι) διαμαρτύρονται για τα μεγάλα ελλείμματα των ΗΠΑ, και το επιχείρημα του Ντε Γκολ ότι ο υπόλοιπος κόσμος πληρώνει για τους πολέμους της Αμερικής ήρθε ξανά στη μόδα. Μερικοί Ευρωπαίοι προτείνουν οι ασιατικές κεντρικές τράπεζες να κρατούν μεγαλύτερο μέρος των αποθεμάτων τους σε ευρώ, σε έναν απόηχο της ανεπιτυχούς απόπειρας του στρατηγού να γονατίσει την Αμερική πουλώντας δολάρια για χρυσό.

Η δεκαετία του 1960 έληξε με την κατάρρευση του «συστήματος» και με μεγάλη χρηματοοικονομική αναταραχή, που συνοδεύθηκε από ένα πληθωριστικό κύμα στις τιμές των πρώτων υλών. Ολοι τραυματίσθηκαν και ο ρόλος της Αμερικής στις παγκόσμιες υποθέσεις κλονίσθηκε. Μια παρόμοια κατάρρευση τώρα θα είχε μάλλον διαφορετική επίπτωση. Το σημερινό σύστημα κυμαινομένων ισοτιμιών είναι ισχυρότερο και το κόστος της προσαρμογής διαφορετικά κατανεμημένο.

ΗΠΑ – Ασία

Οι περισσότεροι Αμερικανοί δεν θίγονται πολύ από την απότομη πτώση του δολαρίου, καθώς οι ξένοι πωλητές υποχρεώνονται να προσαρμόζουν τις τιμές τους για την αγορά των ΗΠΑ.

Οι ασιατικές οικονομίες αναπτύσσονται σθεναρά και οι κεντρικές τους τράπεζες σωρεύουν απαιτήσεις στις ΗΠΑ. Το πιθανότερο είναι να συνεχίσουν αυτήν την πολιτική, καθώς η εναλλακτική επιλογή θα συνεπαγόταν απότομη υποχώρηση της ανταγωνιστικότητας των εξαγωγικών τους κλάδων στην πολύ σημαντική αγορά των ΗΠΑ. Αυτό δίνει στις ΗΠΑ περισσότερο χρόνο να αντιμετωπίσουν ένα έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών που μακροπρόθεσμα δεν είναι διατηρήσιμο.

Οι οικονομικά δυναμικές περιοχές του κόσμου -Βόρεια Αμερική και Ασία- συνδέονται έτσι με ένα Σύμφωνο που θα διασφαλίζει τη συνεχόμενη κεντρική θέση του αμερικανικού δολαρίου. Οι Αμερικανοί θα εξακολουθήσουν να σωρεύουν χρέος επειδή οι Ασιάτες το θέλουν. Η παραβίαση του Συμφώνου θα ήταν αντίθετη με τα συμφέροντα και των δύο πλευρών.

Αυτό δεν είναι αμερικανικός μονομερισμός, διότι σημαίνει συνεργασία με την Ασία. Για τους Ευρωπαίους όμως, που έχουν αποκλεισθεί από το Σύμφωνο, φαίνεται σαν νομισματικός και οικονομικός μονομερισμός.

Στο μεταξύ, η άνοδος του ευρώ έναντι του δολαρίου πλήττει τους Ευρωπαίους εξαγωγείς βιομηχανικών προϊόντων. Αλλά η Ευρώπη δεν μπορεί να κάνει πολλά για να ανακουφίσει την κατάσταση. Μάλιστα, θα υποστεί τα μεγαλύτερα πλήγματα στις νέες νομισματικές συγκρούσεις. Οι απαντήσεις που προπαγανδίζονταν τη δεκαετία του 1960 -η αναβίωση του κανόνα του χρυσού ή η εφεύρεση ενός κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος- δεν φαίνεται πια να βοηθούν πολύ. Το ενιαίο νόμισμα δεν αποδείχθηκε να παρέχει ουσιαστική προστασία.

Η παλιά εκδοχή της ευρωπαϊκής αντίδρασης -αυτό που ψυχολόγοι ίσως να αποκαλούσαν «φθόνο του δολαρίου»- θα οξύνεται. Θα γίνονται εκκλήσεις στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα να επεκτείνει τη νομισματική βάση, σαν η μίμηση του δολαρίου να ήταν η απάντηση για όλα τα βιομηχανικά, διαρθρωτικά και δημογραφικά προβλήματα που ταλαιπωρούν την Ευρώπη. Αλλά λίγη σκέψη θα μας υπενθύμιζε ότι τα προβλήματα της Ευρώπης δεν επιδέχονται νομισματική χειραγώγηση.

Οι διαμαρτυρίες κατά της νέας εκδοχής του εξωφρενικού νομισματικού προνομίου της Αμερικής θα πρέπει να ιδωθούν σαν αυτό που είναι: ένας τρόπος για να αντισταθμισθεί η πραγματική αδυναμία της Ευρώπης. Ο φθόνος του δολαρίου επομένως θα συνεχίζεται και θα μεγαλώνει, καθώς η διεθνής αξία του πράσινου νομίσματος θα φθίνει χωρίς κάποιες φανερές κακές επιπτώσεις για τους ανθρώπους που το τυπώνουν και το χρησιμοποιούν.

Δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα Project Syndicate, Ιανουάριος 2004.