ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Οι μεγάλες κρίσεις διαμόρφωσαν το σύγχρονο οικονομικό μοντέλο

s8_1005kosmos-kriseis-oikon
192773__bank-vault_p

Για τους περισσότερους ανθρώπους η μεγαλύτερη ανακάλυψη της ανθρωπότητας είναι κάποιο επίτευγμα της τεχνολογίας, όπως η τυπογραφία ή ο ηλεκτρισμός. Δεν τους περνάει απ’ το μυαλό μια καινοτομία εξίσου σημαντική: το οικονομικό συμβόλαιο που, όσο κι αν προκαλεί αρνητικά αισθήματα, έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη του ανθρώπου τα τελευταία τουλάχιστον 7.000 χρόνια.

Μπορεί να λειτουργήσει ως οικονομική μηχανή του χρόνου μεταφέροντας στο μέλλον το σημερινό πλεόνασμα εισοδήματος και επιτρέποντας στους δανειολήπτες να εκμεταλλευθούν σήμερα τα μελλοντικά κέρδη. Δρα, επίσης, ως δίχτυ ασφαλείας έναντι πλημμύρας, φωτιάς ή ασθένειας και μετατρέπει, έτσι, τον αβέβαιο κόσμο μας σε πιο προβλέψιμο. Μπορεί επίσης να λειτουργήσει ως μοχλός ανάπτυξης όταν χρηματοδοτεί επιχειρήσεις και ανθρώπους με ιδέες. Μπορεί, όμως, και να τρομοκρατεί. Οταν σκάνε οι «φούσκες» και καταρρέουν οι αγορές, καταστρέφονται προγράμματα ετών. Τώρα που υποχωρεί η κρίση του 2008 αφήνοντας πίσω της ανεργία και χρέος, καλό είναι να αναλογιστούμε κατά πόσον έγιναν οι σωστές κινήσεις για να στηριχθεί η δημιουργική πλευρά της χρηματοδότησης και να απομακρυνθεί η τοξική.

Η ιστορία προσφέρει άφθονα παραδείγματα. Πέντε καταστρεπτικές κρίσεις, αρχής γενομένης από την πρώτη της Αμερικής το 1792 και καταλήγοντας στη μεγαλύτερη της Ιστορίας, εκείνη του 1929, σκιαγραφούν δύο μεγάλες τάσεις στην εξέλιξη της οικονομίας. Η πρώτη είναι πως οι θεσμοί που ενισχύουν την οικονομική ζωή των ανθρώπων, όπως οι κεντρικές τράπεζες, η ασφάλιση των καταθέσεων και τα χρηματιστήρια, δεν αποτελούν προϊόν προσεκτικού σχεδιασμού σε καλές εποχές, αλλά επινόηση όταν όλοι βρίσκονται στο χείλος του οικονομικού γκρεμού. Συχνά ένας μηχανισμός απότοκος μιας κρίσης εξελίσσεται σε μόνιμο στοιχείο του συστήματος. Ετσι, όμως, περιπλέκεται η δεύτερη τάση. Η αντίδραση σε μια κρίση ακολουθεί ένα γνώριμο μοτίβο. Αρχίζει με επιρρίψεις ευθυνών. Ενοχοποιούνται τμήματα του χρηματοπιστωτικού συστήματος: ένας τύπος τράπεζας, επενδυτή ή περιουσιακού στοιχείου θεωρείται ένοχος και απαγορεύεται ή του επιβάλλονται εξοντωτικοί περιορισμοί. Αλλα τμήματα της χρηματοδότησης χαρακτηρίζονται ουσιώδη και χαίρουν της στήριξης του κράτους.

Σύμφωνα με τον Γουόλτερ Μπάγκεχοτ, συντάκτη του Economist από το 1860 ώς το 1877, δημιουργείται χρηματοπιστωτικός πανικός όταν το «τυφλό κεφάλαιο» συρρέει μαζικά σε ύποπτες κερδοσκοπικές επενδύσεις. Και όμως, οι καλοπροαίρετες μεταρρυθμίσεις έχουν επιδεινώσει το πρόβλημα.

Το θέαμα των Βρετανών που γέμισαν τις ισλανδικές τράπεζες με στερλίνες γνωρίζοντας ότι οι καταθέσεις τους είχαν την εγγύηση του κράτους θα τον είχε εξαγριώσει. Οι πέντε μεγάλες οικονομικές κρίσεις ήσαν εκείνες που γέννησαν τους τιτάνες της σύγχρονης χρηματοδότησης, το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, τη Federal Reserve και τις μεγάλες τράπεζες της Βρετανίας. Αυτοί οι τιτάνες σκιαγραφούν το πώς μια σειρά μεταρρυθμίσεων στόχευε στο να περιφρουρήσει τους επενδυτές από την ανάληψη κινδύνου. Γι’ αυτό και διδάσκουν τις σύγχρονες ρυθμιστικές αρχές μετά την κρίση.