ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Ο κίνδυνος της ύφεσης είναι ακόμη παρών

Ο οικονομικός κύκλος έχει επιστρέψει για τα καλά, οι ενθουσιώδεις οπαδοί της «Νέας οικονομίας» που είχαν βιαστεί να τον κηρύξουν νεκρό μαζεύουν τώρα τα συντρίμμια αρκετών dot.com, και εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη, αλλά και στις αναπτυσσόμενες οικονομίες, αρχίζουν να υφίστανται τις συνέπειες της αμερικανικής επιβράδυνσης. Μέχρι στιγμής η επιβράδυνση δεν έχει μετατραπεί σε ύφεση, και αυτό είναι καλό, η ύφεση όμως δεν μπορεί να αποκλεισθεί. Αυτό υποστηρίζει ένας οικονομολόγος που άσκησε αποφασιστική επιρροή στην οικονομική σκέψη και πολιτική στο δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, ο βραβευμένος με Νόμπελ το 1970 Πολ Α. Σάμουελσον.

Στα 86 του χρόνια σήμερα ο Σάμουελσον μιλάει για την αξιοποίηση των ιστορικών εμπειριών, τη φρόνηση, και την τύχη που χρειάζονται οι κεντρικοί τραπεζίτες και οι κυβερνήσεις για να κάνουν τις σωστές κινήσεις στη συνεχή παρτίδα σκακιού που είναι η μακροοικονομική πολιτική σε παγκόσμια κλίμακα, ώστε να αποφύγουν σφάλματα σαν εκείνα που βύθισαν τον κόσμο στη μεγάλη ύφεση το 1929. Η επαγρύπνηση πρέπει να είναι διαρκής, τονίζει. Μετριάζει άλλωστε την αισιοδοξία που ενέπνευσε σε πολλούς ο ετήσιος ρυθμός μεγέθυνσης της αμερικανικής οικονομίας, 2% το πρώτο τρίμηνο φέτος, επισημαίνοντας ότι συνδέεται με τη μείωση των εισαγωγών και ότι ενδεχομένως υποδηλώνει μια αντιστροφή της τάσης μεταφοράς της παραγωγής από τις προηγμένες στις αναπτυσσόμενες περιφέρειες που επικρατούσε τα τελευταία χρόνια. Οτι δηλαδή η μεγέθυνση συντηρείται τώρα στις ΗΠΑ εις βάρος των πληθυσμών των αναδυομένων οικονομιών. Και συνδέει την οικονομία με την πολιτική. Με την ανάδειξη στην εξουσία άλλοτε του Χίτλερ, σήμερα του Μπερλουσκόνι, αλλά και του Τζορτζ Μπους που ανέλαβε να κάνει τους πλούσιους Αμερικανούς πλουσιότερους – εις βάρος του υπόλοιπου κόσμου.

Οι κριτικές αυτές του Σάμουελσον, κατεξοχήν εκφραστή της κατεστημένης αμερικανικής οικονομικής σκέψης επί δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, προκαλούν ίσως εντύπωση. Κάποιοι ενδεχομένως δεν θα ήθελαν να δώσουν μεγάλη σημασία στις προειδοποιήσεις του, θεωρώντας ότι προέρχονται από έναν γέροντα προσκολλημένο στο παρελθόν, που δεν αντιλαμβάνεται αρκετά τη δυναμική της νέας εποχής. Θα έκαναν όμως λάθος. Σε πολύ πιο τεχνική γλώσσα διατυπωμένες οι επισημάνσεις του Ζαν Κλοντ Τρισέ, του διοικητή της Τράπεζας της Γαλλίας, που προβάλλεται, όχι μόνο στη χώρα του, ως ο διάδοχος του Βιμ Ντούιζενμπεργκ στην ηγεσία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας για την αστάθεια του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστήματος και τους κινδύνους από την ενδυνάμωση των χρηματοοικονομικών κύκλων στις συνθήκες της παγκοσμιοποίησης, δεν οδηγούν σε τόσο διαφορετικά συμπεράσματα. Παρεμβαίνοντας πριν από δύο εβδομάδες στη σύνοδο του ΟΟΣΑ για τη διατηρήσιμη ανάπτυξη και τη «Νέα οικονομία», ο Τρισέ ανέπτυξε μια σειρά από μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για να ενισχυθεί η χρηματοοικονομική σταθερότητα σε παγκόσμια κλίμακα, ενώ τόνισε και την ανάγκη για διεθνή εναρμόνιση της οικονομικής πολιτικής. Στη σύνοδο αυτή η αντιπροσωπεία των ΗΠΑ είχε βρεθεί εντελώς απομονωμένη και δέχθηκε οξείες επικρίσεις, καθώς η κυβέρνηση Μπους αρνείται να συνεργασθεί με τις άλλες χώρες σε πλήθος θέματα κρίσιμα για όλον τον πλανήτη: από το περιβάλλον μέχρι τα «πλυντήρια» βρώμικου χρήματος…

Η παγκόσμια οικονομία είναι μια συνεχής παρτίδα σκάκι

Τα τελευταία στοιχεία φέρνουν και καλές και κακές ειδήσεις για την παγκόσμια οικονομία. Η καλή είδηση είναι ότι το πρώτο τρίμηνο του 2001 η αμερικανική οικονομία δεν εισήλθε σε ύφεση, μάλιστα το ΑΕΠ των ΗΠΑ αυξήθηκε με ετήσιο ρυθμό γύρω στο 2%, καλύτερο σε σύγκριση με τα τέλη του 2000 και σαφώς ανώτερο από τις αρνητικές προβλέψεις των ειδικών. Επιπλέον, για να αποτρέψει τους φόβους μιας ενδεχόμενης ύφεσης, η Fed του Γκρίνσπαν στα μέσα Μαΐου μείωσε το επιτόκιο κατά μισή ακόμα ποσοστιαία μονάδα, ευνοώντας πιο επεκτατικές πιστωτικές πολιτικές στο εξωτερικό.

Επομένως ποιο είναι το πρόβλημα; Δεν αληθεύει ότι αυτό που είναι θετικό για τις Ηνωμένες Πολιτείες θα είναι καλό και για τους Ασιάτες, τους Λατινοαμερικανούς και τους Ευρωπαίους, ευχαριστημένους στο παρελθόν να εξάγουν στην αγορά μας που ήταν πρόθυμη να τους δεχθεί; Φαίνεται λοιπόν ότι εκεί υπάρχει ένα καινούργιο πρόβλημα. Ενας σοβαρός λόγος γιατί το ΑΕΠ των ΗΠΑ αυξήθηκε πάνω από τις προβλέψεις είναι ότι οι εισαγωγές το 2001 έχουν υποχωρήσει σημαντικά από τα επίπεδα που είχαν φτάσει.

Η παραγωγή ταξιδεύει

Ισως να πρόκειται για τη σύγχρονη αντιστροφή του νομίσματος, αυτού που οδηγούσε στη μεταφορά της παραγωγής από προηγμένες περιοχές, όπου το κόστος εργασίας είναι υψηλό, σε αναπτυσσόμενες περιοχές όπου είναι χαμηλό. Τυπικό παράδειγμα είναι οι καταναλωτές της Νέας Υόρκης που φορούν ρούχα που έχουν παραχθεί στο Μεξικό ή την Κίνα, ή η General Electric που παράγει το μεγαλύτερο μέρος των ηλεκτρικών οικιακών συσκευών της στην Ταϊβάν και τη Σιγκαπούρη. Οταν οι φτωχοί στο εξωτερικό μπορούν να έχουν καλύτερη απασχόληση από άλλοτε, και οι πλούσιοι σε μας μπορούν να αγοράζουν εμπορεύματα καλύτερης ποιότητας από όσο θα μπορούσαν αν έπρεπε να βασισθούν στην εθνική παραγωγή με υψηλό κόστος, υποτίθεται ότι όλοι μπορούν να κερδίζουν από το σύστημα. Είναι μια αλήθεια που μπορούμε να πούμε στους νέους που διαδηλώνουν στις συνόδους του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου.

Αλλά η οικονομική επιστήμη είναι μερικές φορές πιο σύνθετη. Ενα μέρος αυτής της αλήθειας είναι ότι ίσως να παρουσιάζεται μια νέα τάση στη δυναμική μεταφοράς της παραγωγής. Αληθεύει μεν ότι στην Αμερική εξακολουθούν να χάνονται θέσεις εργασίας γιατί έσπασε η φούσκα της «Νέας Οικονομίας» στη Γουόλ Στριτ, οδηγώντας στη χρεοκοπία αρκετές νέες «τεχνολογικές» επιχειρήσεις, αλλά αληθεύει επίσης ότι οι ζημίες των πλούσιων Αμερικανών και Ευρωπαίων παραγωγών μπορούν να αμβλυνθούν όταν μεταφέρεται μεγάλο μέρος του φορτίου της επιβράδυνσης της παγκόσμιας οικονομίας στην πλάτη των τελευταίων αφιχθέντων από τις χώρες των αναδυομένων αγορών.

Η πρόσφατη μείωση του εμπορικού ελλείμματος των ΗΠΑ, ακριβώς την κατάλληλη στιγμή για να εμποδίσει την κατάρρευση του αμερικανικού δείκτη παραγωγής, είναι μαθηματικά βέβαιο ότι θα κάνει τις λιγότερο προηγμένες κοινωνίες να υποστούν τις ζημίες από τις αναπόφευκτες διακυμάνσεις των οικονομιών της αγοράς με μεικτή οικονομία στην κορυφή της παγκόσμιας παραγωγής.

Η μοίρα των κατοίκων των 50 αμερικανικών πολιτειών εξαρτάται κατά πολύ από τη φρόνηση και την τύχη του προέδρου της Ομοσπονδιακής Τράπεζας Αλαν Γκρίνσπαν, αλλά σήμερα, περισσότερο παρά ποτέ άλλοτε, η πλειονότητα των δισεκατομμυρίων των «παγκόσμιων» ατόμων που κατοικούν έξω από τις ΗΠΑ, έχουν λόγο να ελπίζουν ότι ο Γκρίνσπαν και «Σία» και το νέο επιτελείο του Μπους στον Λευκό Οίκο θα αποφύγουν το είδος των σφαλμάτων που το 1929 έφεραν ολόκληρο τον κόσμο στη χρηματοοικονομική κατάρρευση, βυθίζοντάς τον στη μεγάλη ύφεση.

Η Αμερική δεν είναι παρά η πρώτη μεταξύ ίσων. Για την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο ήταν θετικό ότι η νέα Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα στη Φρανκφούρτη έπαψε να αρνείται με πείσμα τη μείωση του επιτοκίου ως όπλο αντίστασης στην αυξανόμενη επιβράδυνση της οικονομίας. Η πρώτη μείωση ήταν μόλις ένα τέταρτο της ποσοστιαίας μονάδας, λίγο παραπάνω από συμβολική, θα χρειασθεί να πάει πιο πέρα. Θα χρειασθεί επίσης να ανταποκριθούν και άλλες κεντρικές τράπεζες, όπως η Τράπεζα της Αγγλίας, η Τράπεζα της Σουηδίας, η Τράπεζα του Καναδά, ίσως και ένας νέος διοικητής της Τράπεζας της Ιαπωνίας, στη θέση του σημερινού που έχει πέσει σε πλήρη ανυποληψία, αν θέλουμε να αποφύγουμε την επανάληψη των χειρότερων σφαλμάτων του περασμένου αιώνα.

Οσα είπα για τις παγκόσμιες πολιτικές τάσεις είναι σε κάποιο βαθμό καθησυχαστικά. Αλλά θα πρέπει να θυμόμαστε ότι σε κάθε περίπτωση η μακροοικονομία είναι μια συνεχής παρτίδα σκάκι. Πρέπει να ανατρέχουμε στις στατιστικές και τα διδάγματα της οικονομικής ιστορίας για να επινοούμε τις καλύτερες κινήσεις για σήμερα και για αύριο. Αλλά το μεθαύριο θα απαιτήσει και πάλι άλλες κινήσεις. Πρέπει να επαγρυπνούμε για να αντιληφθούμε έγκαιρα αν τα προγράμματα θα καταλήξουν να είναι υπερβολικά επεκτατικά και αν μια πραγματική απειλή επιτάχυνσης του πληθωρισμού θα απαιτήσει μιαν επιβράδυνση ή μιαν αλλαγή πορείας.

Είναι αλήθεια ότι η απειλή ύφεσης στις ΗΠΑ, με όλα όσα συνεπάγεται για την επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομίας, έχει εξασθενήσει, αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να θεωρήσουμε ότι είμαστε εκτός κινδύνου, να εγγυηθούμε και πάλι μια «ήπια προσγείωση» της οικονομίας. Αναμένονται και άλλες κρίσεις επιχειρήσεων και απώλειες θέσεων εργασίας, στις ΗΠΑ και στο εξωτερικό. Μια φούσκα στη Γουόλ Στριτ είναι σαν ένα φίδι. Ενώ είναι αναίσθητο, στρίβοντας μπορεί να ξαναζωντανέψει και να κάνει και άλλο κακό.

Αέναη επαγρύπνηση

Η σταθεροποίηση της οικονομίας δεν είναι όπως η εξάλειψη της ευλογιάς μια για πάντα, είναι σαν μια καμπάνια ενάντια στην παχυσαρκία στον σύγχρονο κόσμο. Αέναη επαγρύπνηση, σε έναν αγώνα δίχως τέλος, αυτό είναι το κόστος που πρέπει να πληρώσουμε για να οδηγούμε το καράβι του κράτους σε μια πορεία που περιορίζει είτε τον πληθωρισμό, είτε τις παγκόσμιες σπείρες της ανεργίας.

Μία σταθερή, προσεκτική επαγρύπνηση απαιτεί πολλή προσπάθεια σε μια δημοκρατία. Μας το διδάσκει όλη η ιστορία. Ακόμα και το σοφότερο Σύνταγμα δεν είναι εγγύηση ότι ένα σύστημα θα οδηγείται στο μονοπάτι της χρυσής μετριότητας που αποτελείται από ευημερία, σταθερότητα και πρόοδο. Οι εκλογείς μπορούν να κάνουν λάθη στην επιλογή των ηγετών τους.

Ο Αδόλφος Χίτλερ ανέβηκε στην κυβέρνηση με την πλειοψηφία. Στην Ιταλία ένας πλούσιος διαφθορέας με άσχημο παρελθόν ως προς τη συμπεριφορά και την ηθική του σεβασμού του νόμου, ήρθε τελευταία στην εξουσία και στα δύο σώματα της Βουλής. Στις ΗΠΑ οι συμπατριώτες μου των αγροτικών πολιτειών, που μόνο να χάσουν έχουν από τον «συμπάσχοντα συντηρητισμό» του προέδρου Τζορτζ Μπους, του πρόσφεραν την ισχνή δικαιολογία για ένα περιθώριο νίκης. Οι πλούσιες αστικές πολιτείες ήσαν εκείνες που ψήφισαν ενάντια στον νέο ηγέτη που θα μας κάνει, λαό πλούσιο, ακόμα πλουσιότερους.

Οποιος είναι ρεαλιστής γνωρίζει ότι η δημοκρατία μπορεί να προχωρήσει ακόμα και έτσι και ότι οι αυταρχικοί δυνάστες ήξεραν να πράττουν χειρότερα.

Πώς θα προάγουμε τη χρηματοοικονομική σταθερότητα στον παγκοσμιοποιούμενο κόσμο

Ενώ η παγκοσμιοποίηση και η χρηματοοικονομική ολοκλήρωση έχουν συμβάλει αποφασιστικά στη βελτίωση της συνολικής οικονομικής αποτελεσματικότητας, η εμπειρία δείχνει επίσης ότι οι χρηματοοικονομικοί κύκλοι τείνουν ίσως να είναι ισχυρότεροι σε σύγκριση με τους οικονομικούς κύκλους τα τελευταία χρόνια. Η γρήγορη ανάδυση της φούσκας της «νέας οικονομίας», το 1999 και στις αρχές του 2000 -που ακολουθήθηκε από μια σειρά απότομες διορθώσεις- έδειξε την ικανότητα των αγορών να παρέχουν χρηματοδότηση στην πραγματική οικονομία, αλλά και την τάση τους να υπεραντιδρούν, από την υπερβολική αισιοδοξία στη δυσανάλογη απαισιοδοξία, με τις συνακόλουθες αρνητικές συνέπειες για τη συμπεριφορά επιχειρήσεων και νοικοκυριών.

Κατ’ αρχάς η ισχύς των πιστωτικών κύκλων τις τελευταίες τρεις δεκαετίες είναι μεγαλύτερη από αυτήν των οικονομικών κύκλων, οι οποίοι ήσαν και λιγότερο συχνοί. Πιο έντονοι έγιναν επίσης οι κύκλοι των τιμών περιουσιακών στοιχείων, ακόμα και αν οι αγορές καθορισμένου επιτοκίου έχουν την τάση να είναι κάπως αντικυκλικές. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες οι δυνάμεις της αγοράς έτειναν να προκαλούν σαφείς αποκλίσεις ανάμεσα στις τιμές ισορροπίας και στις τρέχουσες τιμές των περιουσιακών στοιχείων, ιδίως στα χρηματιστήρια αλλά και στις αγορές συναλλάγματος. Επιπλέον σε μερικές αγορές είχαμε αύξηση της μεταβλητότητας και συχνές κορυφώσεις της, που ενώ πρέπει να διακρίνονται σαφώς από τις κυκλικές κινήσεις, καθιστούν το μηχανισμό καθορισμού των τιμών λιγότερο αποτελεσματικό και συμβάλλουν έτσι στις αποκλίσεις. Ακόμα είχαμε συχνή μετάδοση χρηματοοικονομικών κρίσεων μεταξύ χωρών και αγορών, με αποτέλεσμα οι επενδυτές να αντιμετωπίζουν πιο συγχρονισμένες διακυμάνσεις τιμών από άλλοτε. Και τέλος, οι συνδέσεις ανάμεσα στους πιστωτικούς κύκλους, τους κύκλους των τιμών των περιουσιακών στοιχείων και τους οικονομικούς κύκλους, έτειναν να ενισχύουν τις κυκλικές ταλαντώσεις. Ιδίως οι πιστώσεις παίζουν αυξανόμενο ρόλο στις διακυμάνσεις των τιμών των περιουσιακών στοιχείων, όπως πρωτοπαρατηρήσαμε στις «κερδοσκοπικές φούσκες» της δεκαετίας του ’80, τάση που συνεχίζεται. Και ένα άλλο παράδειγμα είναι οι κύκλοι έξαρσης-κατάρρευσης στις τιμές των περιουσιακών στοιχείων και τις πιστωτικές δραστηριότητες, που συχνά συνδέονται με απότομες συστολές της οικονομίας.

Οι αιτίες

Στους πιστωτικούς κύκλους πρώτος παράγων είναι η συμπεριφορά των τραπεζών, που συνδέεται στενά με το περιβάλλον τους. Μερικές έτειναν ίσως να αυξάνουν τεχνητά την απόδοσή τους από μετοχές, χρηματοδοτώντας περισσότερο την αγορά τους ή μειώνοντας τις προμήθειες σε ανοδικές φάσεις, με αποτέλεσμα να είναι πιο ευάλωτες στην καθοδική φάση του κύκλου. Παράλληλα οι επενδυτές έχουν γίνει πιο διστακτικοί να επενδύουν στον τραπεζικό τομέα όταν οι προσδοκίες κερδών είναι χαμηλές, δυσκολεύοντας έτσι τις τράπεζες να αντλούν νέα κεφάλαια. Η καλή οικονομική κατάσταση των τραπεζών τείνει έτσι να συσχετίζεται περισσότερο με οικονομικές διακυμάνσεις από άλλοτε, συμβάλλοντας στην ενίσχυση του πιστωτικού κύκλου. Τον πιστωτικό κύκλο ενισχύουν ίσως και οι λογιστικοί κανόνες. Στα περισσότερα χρηματοοικονομικά κέντρα η καθιερωμένη συμπεριφορά στις προβλέψεις δεν επιτρέπει στις τράπεζες μια πιο μακροπρόθεσμη θεώρηση των κινδύνων που αναλαμβάνουν, καθώς οι λογιστικοί και φορολογικοί κανόνες δέχονται μόνο προβλέψεις απώλειας δανείων για διαγραμμένα δάνεια. Αυτό συμβάλλει στις χαμηλές προμήθειες και στον υπερδανεισμό στην ανοδική φάση, στρώνοντας το δρόμο για απότομες διορθώσεις στην κάθοδο. Και οι εποπτικοί κανόνες άλλωστε δεν αποτρέπουν αυτές τις εξελίξεις. Οι κανόνες κεφαλαιακής επάρκειας δεν έχουν ευαισθησία στον κίνδυνο, αφού οι περισσότερες τράπεζες, και ιδίως οι μεγάλες, έχουν πολύ περισσότερα κεφάλαια από τα απαιτούμενα. Θεωρώ ότι η Νέα Συμφωνία θα βελτιώσει σημαντικά αυτήν την κατάσταση.

Η μιμητική συμπεριφορά, ενώ δεν είναι νέο φαινόμενο στις αγορές, εντείνεται με τις τεχνολογικές εξελίξεις και με τον αυξανόμενο ανταγωνισμό, καθώς οικονομικοί χειριστές προτιμούν να κάνουν λάθος μαζί με όλους τους άλλους, παρά να διακινδυνεύσουν να κάνουν λάθος μόνοι. Χαρακτηριστική είναι η επιρροή των hedge funds ως διαμορφωτών γνώμης και τάσεων. Η ακολούθηση τάσεων εντείνει την ανισορροπία που μπορεί να πλήξει μιαν αγορά και μπορεί να οδηγήσει σε φαύλους κύκλους προσαρμογών των τιμών και ρευστοποίησης θέσεων. Στην ίδια κατεύθυνση δρουν και ορισμένες νέες τεχνικές διαχείρισης κεφαλαίων, όπως το index management. Και επίσης οι πολύπλοκες τεχνικές διαχείρισης των κινδύνων, που σε φάσεις χρηματοοικονομικής αναταραχής εντείνουν τον αρχικό κλυδωνισμό, εξαντλώντας τη ρευστότητα και συμβάλλοντας στη μεταδοτικότητα. Οταν οι παίκτες της αγοράς βασίζονται σε συγκλίνουσες αξιολογήσεις του κινδύνου, τείνουν να παίρνουν τις ίδιες αποφάσεις ταυτόχρονα, ενισχύοντας έτσι τον αρχικό κλυδωνισμό στις τιμές και τον όγκο των συναλλαγών. Ολοι αυτοί οι παράγοντες έχουν μια κοινή επίπτωση: ενθαρρύνουν ομοιογενείς συμπεριφορές και αντιδράσεις, εις βάρος της διαφοροποίησης που είναι απαραίτητη για την ομαλή λειτουργία των χρηματοοικονομικών αγορών.

Μια νομισματική πολιτική προσανατολισμένη στη σταθερότητα είναι θεμελιώδης προϋπόθεση για την ομαλή λειτουργία των χρηματοοικονομικών κύκλων. Η απορρύθμιση, οι πιο ανοικτές οικονομίες και η μεγαλύτερη αλληλεξάρτηση μεταξύ των χρηματοοικονομικών συστημάτων, έχουν αλλάξει ριζικά το πλαίσιο άσκησης της νομισματικής πολιτικής. Οι αγορές μπορούν τώρα να τιμωρούν πληθωριστικές πολιτικές αποσύροντας κεφάλαια, με αποτέλεσμα αυξήσεις μακροπρόθεσμων επιτοκίων ή/και υποτίμηση της ισοτιμίας, ενώ οι μηχανισμοί μετάδοσης της νομισματικής πολιτικής έχουν γίνει πιο σύνθετοι. Η κατάσταση αυτή έχει οδηγήσει στο διαχωρισμό των εργαλείων άσκησης οικονομικής πολιτικής. Ενώ η νομισματική πολιτική από μόνη της δεν μπορεί να εγγυηθεί τη σταθερότητα των χρηματοοικονομικών συστημάτων, που μπορεί να κλονισθεί τόσο από τη χρηματοοικονομία, όσο και από την πραγματική οικονομία, έχει κρίσιμη σημασία -σε όρους επιτοκίου και προσφοράς χρήματος- ώστε οι τράπεζες και οι συμμετέχοντες στην αγορά να μπορούν να βασίζουν τις αποφάσεις τους σε σταθερό έδαφος. Ο στόχος της σταθερότητας των τιμών μειώνει τις αβεβαιότητες στην αγορά, όπως και η μακροπρόθεσμη δέσμευση της κεντρικής τράπεζας. Ετσι επιτόκια και προσφορά χρήματος υπόκεινται λιγότερο σε αυξομειώσεις, προς όφελος της μακροπρόθεσμης οικονομικής ανάπτυξης.

Για να είναι σταθερά τα χρηματοοικονομικά συστήματα ωστόσο, η νομισματική πολιτική θα πρέπει να είναι σύμφωνη με τις άλλες πλευρές της οικονομικής πολιτικής, τη δημοσιονομική και τα διαρθρωτικά προγράμματα. Αυτήν την επιδίωξη υπηρετεί το σύμφωνο σταθερότητας και ανάπτυξης στην Οικονομική και Νομισματική Ενωση. Για πιο ισόρροπες διεθνείς χρηματοοικονομικές σχέσεις θα πρέπει να εναρμονισθούν οι οικονομικές και νομισματικές πολιτικές σε διεθνές επίπεδο.

Οι χρηματοοικονομικές αρχές θα πρέπει να αμβλύνουν όσο γίνεται ορισμένες παρενέργειες των νέων χαρακτηριστικών των χρηματοοικονομικών αγορών. Για να βελτιωθούν οι πιστωτικοί κύκλοι, θα πρέπει να τεθούν κανόνες για τις προμήθειες, ώστε να ορίζονται νωρίτερα και να αντανακλούν τον κίνδυνο των δανείων. Θα πρέπει επίσης να επανεξετασθούν λογιστικές πρακτικές (όπως το «full fair value») που προκαλούν απότομες ταλαντώσεις στα κέρδη των τραπεζών και τις οδηγούν να περιορίζουν τις δανειστικές τους δραστηριότητες.

Τρεις δρόμοι

Για να προαχθεί η διαφοροποίηση των συμπεριφορών στις αγορές αναφέρονται ενδεικτικά τρεις δρόμοι:

1. Να ενταθούν οι προσπάθειες για τη διαφάνεια των αγορών. Η καλύτερη πληροφόρηση θα περιορίσει τη μιμητική συμπεριφορά, καθώς οι μικρότεροι παίκτες θα έχουν λιγότερους λόγους να ακολουθούν τους μεγάλους και θα γίνεται περισσότερη διαφοροποίηση μεταξύ π.χ. αναδυομένων χωρών, ή επιχειρήσεων του ίδιου κλάδου.

2. Να λαμβάνεται υπόψη η μεσομακροπρόθεσμη προοπτική ορισμένων συμμετεχόντων στις αγορές. Τα ταμεία συντάξεων και οι ασφαλιστικές εταιρείες ενδιαφέρονται για τη μακροπρόθεσμη απόδοση των επενδύσεών τους, θα πρέπει επομένως να προστατεύονται από τις βραχυπρόθεσμες πιέσεις με κατάλληλους κανόνες και λογιστικά πρότυπα.

3. Να διαφοροποιηθούν τα εργαλεία διαχείρισης κινδύνων των χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων, ώστε να μη δίνουν συγκλίνοντα σήματα που ενθαρρύνουν μιμητικές συμπεριφορές. Οι τεχνικές του stress testing, που αρχίζουν να διαδίδονται είναι προτιμότερες από τις μεθόδους του value-at-risk που έχουν υιοθετηθεί μαζικά. Αλλά θα ήταν χρήσιμη μια συνολική επανεξέταση των ρυθμιστικών, λογιστικών και φορολογικών κανόνων, καθώς και των κωδίκων καλής συμπεριφοράς και καλών πρακτικών και των διαρθρωτικών εξελίξεων στις ίδιες τις αγορές, για να εντοπισθούν ενδεχόμενες τροποποιήσεις και βελτιώσεις που θα συνέβαλλαν στο διαφορισμό συμπεριφορών και εννοιών στις σύγχρονες χρηματοοικονομικές αγορές.

Ενδεικτική είναι η περίπτωση μιας ομάδας γυναικών από το χωριό Μαλιπούρα που κατέφυγαν στον υπολογιστή, όταν ο τοπικός διοικητής δεν τους χορήγησε το επίδομα μητρότητας. Το πρόβλημα λύθηκε άμεσα. Οπως επισημαίνουν οι Ινδοί αγρότες, όσοι από τους δημοσίους υπαλλήλους εκμεταλλεύονταν τον κόσμο στο παρελθόν, απαιτώντας δωροδοκίες και χωρίς να παρέχουν εξυπηρέτηση, σήμερα έχουν τρομοκρατηθεί και κάνουν τη δουλειά τους σωστά.