ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Το Διαδίκτυο αλλάζει τις εφημερίδες

Στο μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα, οι εφημερίδες είχαν να αντιμετωπίσουν διάφορες απειλές που προερχόταν από άλλα ΜΜΕ, όπως το ραδιόφωνο και η τηλεόραση. Οι πωλήσεις των εφημερίδων στις περισσότερες αγορές της Ευρώπης έχουν εμφανίσει πτώση, καθώς οι αναγνώστες προτιμούν άλλες εναλλακτικές πηγές ενημέρωσης. Στον 21ο αιώνα, ο Τύπος αντιμετωπίζει μια ακόμη τεχνολογική επανάσταση με την έλευση του Διαδικτύου, το οποίο όμως μπορεί να απειλεί τις εφημερίδες, αλλά ταυτόχρονα τους προσφέρει νέες ευκαιρίες.

Οι ευρωπαϊκές εφημερίδες είχαν διαφημιστικά έσοδα της τάξης των 35 δισεκατομμυρίων δολαρίων το 2000, που αντιπροσωπεύει μια αύξηση της τάξης του 5% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Ωστόσο, λόγω της πληθώρας του αριθμού των εντύπων και του έντονου ανταγωνισμού της τηλεόρασης, το διαφημιστικό μερίδιο για κάθε εφημερίδα κατά μέσο όρο έχει μειωθεί. Ακόμη, σε σχέση με το 1997, το μερίδιο στη συνολική διαφήμιση που αποσπούν οι εφημερίδες μειώθηκε. Το 1998, οι εφημερίδες απέσπασαν το 36% της συνολικής δαπάνης. Πριν από δέκα χρόνια, το 1988 αποσπούσαν το 43,1%.

Αγοράζει 1 στους 6

Στη Δυτική Ευρώπη, η Γερμανία, η Βρετανία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Ισπανία και η Ολλανδία εκδίδουν περίπου 700 ημερήσιες εφημερίδες από τις οποίες οι 61 είναι εθνικής εμβέλειας. Ενας στους έξι ανθρώπους στις χώρες αυτές αγοράζει καθημερινά μία εφημερίδα. Στη Βρετανία, οι λαϊκές ταμπλόιντ εθνικής κυκλοφορίας εφημερίδες διατηρούν τα πρωτεία, ενώ στη Γαλλία η έκδοση εβδομαδιαίων εφημερίδων για το γυναικείο κοινό έχει αποτελέσει ανασταλτικό παράγοντα για την εμφάνιση αντίστοιχων λαϊκών εθνικών εφημερίδων. Στη Γερμανία και την Ολλανδία οι περιφερειακές και τοπικές εφημερίδες έχουν μεγαλύτερη αναγνωσιμότητα. Στην Ιταλία και την Ισπανία, η ανάπτυξη των ημερήσιων εθνικής κυκλοφορίας εφημερίδων έχει ανασταλεί από τα χαμηλά ποσοστά αναγνωσιμότητας, και η κατάσταση αυτή είναι ακόμη περισσότερο επιβαρυντική για τον τοπικό Τύπο.

Βροχή ενθέτων

Στην προσπάθειά τους οι ευρωπαϊκές εφημερίδες να αναστείλουν τη συρρίκνωση των κυκλοφοριών τους έχουν μαζικά οδηγηθεί στην έκδοση ένθετων περιοδικών. Παραδοσιακά, τα ένθετα εκδίδονταν για να βοηθήσουν στην αύξηση της κυκλοφορίας της εφημερίδας ή ακόμη και για να προσφέρουν στους διαφημιστές τη δυνατότητα έγχρωμων καταχωρίσεων. Στις μέρες μας, οι βασικοί λόγοι της έκδοσης των ένθετων είναι: η αύξηση της «αφοσίωσης» του αναγνώστη, η ενίσχυση του γενικότερου προφίλ του φύλλου, η κάλυψη θεμάτων που δεν εμφανίζονται ή καλύπτονται στις σελίδες της εφημερίδας, καθώς και η προσπάθεια προσέλκυσης νεαρών αναγνωστών.

Τα τηλεοπτικά ένθετα πάντως φαίνεται να αποτελούν τον κανόνα στις περισσότερες ευρωπαϊκές εφημερίδες, αρχής γενομένης από τις γερμανικές εφημερίδες στη δεκαετία του 1960. Σήμερα, τα ένθετα για τη γυναίκα, το παιδί, το αυτοκίνητο, την εκπαίδευση, τις νέες τεχνολογίες, το βιβλίο όλο και συχνότερα συνοδεύουν τις εφημερίδες στην προσπάθειά τους να ανακόψουν την πτώση των πωλήσεών τους.

Κρίσιμη δεκαετία

Ωστόσο, η πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα θεωρείται η περίοδος στην οποία θα κριθεί σε σημαντικό βαθμό το μέλλον των εφημερίδων. Η ανάπτυξη του Διαδικτύου θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι αποτελεί απειλή για την ύπαρξή τους. Ομως, καθώς φαίνεται το Διαδίκτυο θα αποτελέσει «πηγή πνοής» για τις εφημερίδες. Κι αυτό γιατί το περιεχόμενο, καθώς και η τεχνογνωσία της ενημέρωσης που έχουν οι εφημερίδες αποτελούν τα εχέγγυα για να είναι οι νικητές της ψηφιακής επανάστασης.

Βέβαια, ο ρόλος των εφημερίδων στο μέλλον θα αλλάξει δραματικά. Οι εφημερίδες θα πάψουν να αποτελούν πηγές κάλυψης της επικαιρότητας και θα μετασχηματιστούν σε κέντρα διαχείρισης και επεξεργασίας της πληροφόρησης. Πέρα από τις παραδοσιακές λειτουργίες (ενημέρωση, ψυχαγωγία, επιμόρφωση), οι εφημερίδες του μέλλοντος θα μετατραπούν σε τράπεζες δεδομένων, αναντικατάστατες πηγές πληροφόρησης, απαραίτητες για τους σύγχρονους αναγνώστες, που «βομβαρδίζονται» από ένα πλήθος ενημερωτικών εκροών και παράλληλα έχουν ελάχιστο χρόνο στη διάθεσή τους.

Ατομική ενημέρωση

Οι εφημερίδες του μέλλοντος θα διερευνούν εκ μέρους των αναγνωστών και θα ταξινομούν τη συνεχή ροή των δεδομένων, καθώς η αμφίδρομη ψηφιακή τεχνολογία προσφέρει τη δυνατότητα για την προσφορά εξατομικευμένης ενημέρωσης σύμφωνα με τις ανάγκες και τις προτεραιότητες των καταναλωτών-χρηστών. Ας υποθέσουμε ότι η κυβέρνηση προτείνει σημαντικές αλλαγές στο φορολογικό σύστημα. Με βάση το παραδοσιακό μοντέλο, οι εφημερίδες θα παρείχαν την είδηση, παραθέτοντας κάποιες αναλύσεις και μερικά σχεδιαγράμματα συνοψίζοντας το θέμα για το γενικό αναγνώστη. Οι διαδικτυακές εφημερίδες του μέλλοντος θα προφέρουν περισσότερα: θα πληροφορούν τους αναγνώστες πώς να βρίσκουν (σε βιβλιοθήκες ή τράπεζες δεδομένων) το πλήρες κείμενο των προτάσεων, θα συνοψίζουν και θα τους οδηγούν για διεξοδικότερη κάλυψη του συγκεκριμένου θέματος στον εξειδικευμένο Τύπο, θα παρέχουν τη σχετική βιβλιογραφία όσον αφορά το συγκεκριμένο θέμα και τα σχετικά άρθρα που έχουν γραφτεί γι’ αυτό. Θα παρέχουν πληροφορίες για το θέμα που θα συζητηθεί στην τηλεόραση ή αλλού.

Ο στόχος της εφημερίδας του μέλλοντος είναι να αποτελέσει απαραίτητο εργαλείο από όπου θα ξεκινά κάποιος για θέματα που τον ενδιαφέρουν και τον απασχολούν. Αλλωστε αυτή η τάση ήδη παρατηρείται όταν οι εφημερίδες εκδίδουν με τη μορφή ένθετων, οδηγούς για τις φορολογικές υποχρεώσεις ή ακόμη από τη πρόσφατη άνοδο των οικονομικών εφημερίδων, καθώς πολλοί έχουν στραφεί στο χρηματιστήριο κι έχουν ανάγκη για προσανατολισμό των οικονομικών μεγεθών και τεκταινόμενων.

Ο δημοσιογράφος

Η τάση αυτή μας οδηγεί σε δύο βασικά ερωτήματα: Πρώτον, ποιο θα πρέπει να είναι το σύγχρονο περιεχόμενο των εφημερίδων και, δεύτερον, πώς θα επανα-προσελκύσουν το κοινό. Επιπλέον, λόγω της πολυμορφίας και της ταχύτητας της πληροφόρησης, ο δημοσιογράφος της εφημερίδας θα αποτελεί τον ειδικό της ενημέρωσης, όπως οι τραπεζίτες βασίζονται σε ειδικούς οικονομικούς αναλυτές. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άρθρο μιας εφημερίδας θα μετατραπεί σ’ ένα είδος προσωπικού δοκιμίου.

Ωστόσο, στην «κοινωνία της πληροφορίας» ο αναγνώστης έχει ακόμη ανάγκη από ταξινόμηση της πληροφόρησης και του «τι σημαίνει» αυτή η πληροφόρηση. Και τούτο διότι το συγκριτικό πλεονέκτημα των εφημερίδων του μέλλοντος θα είναι η διεξοδική ανάλυση και η προοπτική των θεμάτων που παρουσιάζουν.

Κανένα νέο μέσο μαζικής επικοινωνίας δεν εξόντωσε κάποιο παλαιότερο. Αντίθετα συνέβαλλε στη μεταμόρφωσή του. Κι όπως τονίζει ο Filder, η «Μεταμόρφωση των Μέσων στηρίζεται στη συνύπαρξη και τη συλλειτουργία τους». Αυτό σημαίνει ότι όλα τα Μέσα αναπτύσσονται μαζί και τα νέα μέσα διαμορφώνονται και με τη σειρά τους διαμορφώνουν τα παλαιά.

Εφημερίδα, ένα προϊόν που πωλείται δύο φορές

Ο Τύπος είναι παιδί της ελευθερίας. Οποιαδήποτε χώρα απελευθερώνεται από δικτατορικά καθεστώτα ή καθεστώτα καταστολής, καταγράφει μια εκδοτική έκρηξη των εφημερίδων. Στις μέρες μας, όμως, οι εφημερίδες δεν οφείλουν μόνον να προσελκύσουν νέους αναγνώστες, αλλά και να διατηρήσουν τους υπάρχοντες. Το ενδιαφέρον των αναγνωστών σε «ειδήσεις με ψυχαγωγικό περιεχόμενο» μειώνεται, ενώ αυξάνεται για τις ειδήσεις με χρηστικό περιεχόμενο. Τα νεαρά άτομα αντιπροσωπεύουν πρωταρχική αγορά για τις εφημερίδες. Δυστυχώς, όταν αυτά διαβάζουν προτιμούν τα περιοδικά. Οι εφημερίδες πρέπει να τους δείξουν ότι έχουν νόημα για τις ζωές τους.

Αυτά μεταξύ άλλων τόνισε ο κ. Αντώνης Γκορτζής, πρόεδρος του Συνδέσμου Διαφημιζομένων Ελλάδος και της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Διαφημιζομένων, κατά τη διάρκεια διήμερου συνεδρίου στο Μόντε Κάρλο, το οποίο διοργάνωσε η Παγκόσμια Ενωση Εφημερίδων. Ο κ. Γκορτζής ανέλυσε τη σύγχρονη πορεία της έντυπης δημοσιογραφίας, καθώς, όπως τόνισε, η εφημερίδα είναι ένα προϊόν που πωλείται δύο φορές: μία στο διαφημιστή και μία στον αναγνώστη. Αυτό σημαίνει ότι οι εφημερίδες πρέπει να εστιάσουν την προσοχή τους στις προσδοκίες και στις προτιμήσεις του αναγνώστη, αλλά την ίδια ώρα και στο χώρο της διαφήμισης. Ανάμεσα σε άλλα, που επισήμανε ο κ. Γκορτζής, ήταν ότι στην εποχή της κοινωνίας της πληροφορίας και των νέων μέσων καταγράφονται αλλαγές στη διαφήμιση, στα Μέσα Ενημέρωσης, στη διανομή του Τύπου κ.λπ. Τα παραδοσιακά ΜΜΕ, όπως οι εφημερίδες, αντιμετωπίζουν νέες προκλήσεις, με αποτέλεσμα οι δυνατότητες και οι επιρροές κάθε ΜΜΕ να επανεξετάζονται, να επαναπροσδιορίζονται και να επανεκτιμώνται. Ο κ. Γκορτζής πρότεινε ότι χρειάζονται επισταμένες ανεξάρτητες έρευνες και έλεγχοι σχετικά με την κυκλοφορία και την αναγνωσιμότητα των εφημερίδων, καθώς και έρευνα αγοράς για να αποτιμήσουν και να επαναπροσδιορίσουν την ταυτότητά τους. Προέτρεψε επίσης ή στη μείωση των τιμών πώληση των εφημερίδων με στόχο την αύξηση της κυκλοφορίας τους, ή αντίθετα στην αύξηση της τιμής τους με την ταυτόχρονη σημαντική βελτίωση της ποιότητάς τους, με τέτοιο τρόπο ώστε το προϊόν που θα προσφέρουν στο καταναλωτικό κοινό να μην είναι διαθέσιμο σε άλλα Μέσα, όχι απλά με φωτογραφίες και περιγραφές, αλλά με αναλύσεις που θα βοηθήσουν το σύγχρονο πολίτη να διαμορφώσει άποψη.

Ο πρόεδρος της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Διαφημιζομένων τόνισε ότι οι εφημερίδες οφείλουν να κτίσουν τη φυσιογνωμία τους με το να προβάλλουν απόψεις, να προωθούν ταλαντούχους δημοσιογράφους, να διαφοροποιούνται ως προς την εμφάνισή τους και με τη διαφήμιση.