ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Η αποταμίευση «κλειδί» για το νέο φορολογικό σύστημα

Είναι σε όλους γνωστό ότι στο βραχυπρόθεσμο πρόγραμμα της κυβέρνησης συμμετέχει μια γενναία και εκ βάθρων αναμόρφωση του φορολογικού συστήματος, η πιο σημαντική των τελευταίων 50 ετών όπως έχει τονιστεί επανειλημμένως από κυβερνητικά χείλη. Η διαπίστωση ότι απαιτείται αυτή η αναμόρφωση είναι οπωσδήποτε σωστή, ιδιαίτερα μάλιστα επειδή συνοδεύεται από το επιχείρημα ότι το σύγχρονο φορολογικό σύστημα πρέπει και να είναι δικαιότερο και να αποτυπώνει όχι μόνο την εισπρακτική αλλά και την αναπτυξιακή διάσταση της οικονομίας χωρίς την εφαρμογή της οποίας τα βήματά μας μέσα στην ΟΝΕ θα είναι χωρίς σαφείς προσανατολισμούς.

Το φορολογικό σύστημα πρέπει να διαθέτει τη δυνατότητα να εξασφαλίσει μια χρυσή ισορροπία που να συνδυάζει τις άμεσες ανάγκες του κράτους με τη μακροπρόθεσμη στόχευση της οικονομίας και της κοινωνίας.

Αυτή η συνθήκη είναι ίσως και η δυσκολότερη για τη σύλληψη και την εφαρμογή ενός νέου φορολογικού συστήματος στην Ελλάδα, δεδομένων των σημερινών αναγκών χρηματοδότησης του κράτους. Είναι όμως αλήθεια, ότι αν το φορολογικό σύστημα δεν «κοιτάζει» και μακροπρόθεσμα και μάλιστα με σημαντικό βάρος στη διάσταση αυτή, τότε δεν μπορεί να αποτελέσει στοιχείο της αναπτυξιακής πολιτικής για την οικονομία και την κοινωνία γενικότερα.

Η ανάγκη του ελληνικού κράτους να επιτύχει την ονομαστική σύγκλιση στα κριτήρια της ΟΝΕ, υποστήριζε -καλώς ή κακώς- μέχρι τώρα την εισπρακτική λογική του φορολογικού συστήματος. Ολοι όμως γνωρίζουμε σήμερα ότι η είσοδός μας στην ΟΝΕ, αν δεν συνοδευθεί από συγκεκριμένα μέτρα ανάπτυξης της εγχώριας οικονομίας που δεν θα βασίζονται μόνο στα Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης -τα γνωστά πακέτα- που άλλωστε τελειώνουν οριστικά το 2006, θα επιφυλάσσει για τη χώρα μας δυσάρεστες εξελίξεις σε όλους τους τομείς. Ας μην ξεχνούμε άλλωστε ότι ένα από τα αποτελέσματα της ενωμένης Ευρώπης και του ενιαίου νομίσματος, είναι ότι δεν υπάρχουν σύνορα για την κίνηση και τη χρήση των κεφαλαίων και των αποταμιεύσεων, ούτε μπορούν πια να επιβληθούν τέτοια. Επομένως ο πολίτης αλλά και η επιχείρηση, οπουδήποτε αισθάνονται ότι τα χρήματά τους συναντώνται με ασφαλείς αναπτυξιακές προοπτικές, εκεί θα τα κατευθύνουν χωρίς κάτι τέτοιο να μπορεί οποιοσδήποτε να το φρενάρει, να το περιορίσει ή να το «κυνηγήσει», όπως συνέβαινε στο παρελθόν.

Η νέα πραγματικότητα επομένως αναζητεί αποτελεσματική διέξοδο για τα διαθέσιμα χρήματα των πολιτών, αναζητεί ενδιαφέρουσες αναπτυξιακές προοπτικές, αναζητεί κίνητρα. Και το επερχόμενο «νέο» και «επαναστατικό» φορολογικό σύστημα οφείλει να ενσωματώσει αυτά τα ζητούμενα τόσο στη φιλοσοφική του σύλληψη, όσο και κυρίως, στην υλοποίησή του.

Για μια δίκαιη φορολογική πολιτική

Το φορολογικό σύστημα μιας χώρας είναι ένα σύνθετο προϊόν και αποτελεί χωρίς αμφιβολία κορυφαία πολιτική και κυβερνητική έκφραση. Μερικά μόνο από τα χαρακτηριστικά που πρέπει να πληροί η στρατηγική για ένα σύγχρονο φορολογικό σύστημα είναι τα παρακάτω:

α) Να είναι δίκαιο, δηλαδή να επιμερίζει στους πολίτες τα βάρη ανάλογα με τις πραγματικές δυνατότητές τους.

β) Να αποτελεί ένα αποτελεσματικό μηχανισμό αναδιανομής μέσω της οποίας να επιτυγχάνεται η κοινωνική προστασία και δικαιοσύνη.

γ) Να είναι σταθερό, δηλαδή να μην αλλάζει κάθε τόσο -μοναδική ελληνική πρωτοτυπία- ώστε να μπορεί να ενταχθεί στον οικονομικό προγραμματισμό των πολιτών και των επιχειρήσεων.

δ) Να λειτουργεί υπέρ του συνόλου της κοινωνίας, δηλ. να χρηματοδοτεί τη λειτουργία του κρατικού μηχανισμού που στόχος του είναι να παράγει υπηρεσίες αξίας υπέρ των πολιτών.

ε) Να έχει αναπτυξιακό χαρακτήρα, δηλ. να μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τους πολίτες και τις επιχειρήσεις ως εργαλείο επένδυσης και ανάπτυξης.

Τα πλεονεκτήματα της μακροχρόνιας αποταμίευσης έναντι της βραχυχρόνιας

Η αποταμίευση είναι για κάθε πολίτη ένα μέσο χρήσης των διαθέσιμων χρημάτων του. Θεωρείται δε στοιχείο ευρωστίας για κάθε εθνική οικονομία το ποσοστό των συσσωρευμένων αποταμιεύσεων ως προς το ΑΕΠ. Οσο μεγαλύτερο είναι αυτό το ποσοστό, τόσο περισσότερο η εθνική οικονομία θεωρείται ότι είναι υγιής. Ο λόγος είναι απλός: Μεγάλη εθνική αποταμίευση σημαίνει ότι ο πολίτης ικανοποιεί με τα εισοδήματά του τις τρέχουσες ανάγκες του και παράλληλα από το παραγόμενο εισόδημα διαθέτει τμήμα για τις μελλοντικές του ανάγκες. Δείχνει επομένως -η αποταμίευση- την εμπιστοσύνη του πολίτη στις μελλοντικές αναπτυξιακές προοπτικές της χώρας του, από τις οποίες και ο ίδιος -δίκαια αφού τις χρηματοδοτεί με τα χρήματά του- αναμένει όφελος.

Ιδιαίτερη σημασία στον χώρο των αποταμιεύσεων αποκτά η μακροχρόνια αποταμίευση, αυτή δηλαδή που στοχεύει να ωριμάσει χρονικά σε αρκετά χρόνια. Ο χρονικός προσδιορισμός της έννοιας «μακροχρόνια» δεν μπορεί να είναι ο ίδιος για κάθε άνθρωπο. Για παράδειγμα δεν μπορεί να θεωρούν το ίδιο μακροχρόνια μια αποταμίευση 20 ετών ένας άνθρωπος 35 ετών και ένας 55 ετών. Παρ’ όλη όμως την υποκειμενική διάσταση της έννοιας «μακροχρόνια αποταμίευση», είναι σήμερα αποδεκτό από όλους ότι αυτή αποτελεί βασικό παράγοντα ανάπτυξης της οικονομίας.

Βασικά πλεονεκτήματα της μακροχρόνιας αποταμίευσης έναντι της βραχυχρόνιας αποταμίευσης, μπορούν να θεωρηθούν τα εξής:

1. Κατευθύνεται -κατά τεκμήριο- σε παραγωγικές δραστηριότητες που απαιτούν αρκετό χρόνο για την απόδοση των απασχολουμένων κεφαλαίων, η οποία αναμένεται να είναι και υψηλότερη. Επομένως, η μακροχρόνια αποταμίευση τροφοδοτεί με υγιή κεφάλαια τις επιχειρήσεις, οι οποίες -ακριβώς επειδή τα χρήματα των επενδυτών στοχεύουν σε μεγάλο χρόνο- έχουν μεγαλύτερη άνεση να χρησιμοποιήσουν τα κεφάλαια σε επικερδείς παραγωγικές επενδύσεις και δραστηριότητες. Αυτό απλά σημαίνει ότι η μακροχρόνια αποταμίευση επιτρέπει τη χάραξη και την άσκηση επιχειρηματικής στρατηγικής σε βάθος χρόνου, κάτι που δεν επιτρέπει η απαίτηση του επενδυτή για υψηλές αποδόσεις σε βραχύ ορίζοντα. Ως εκ τούτου, η μακροχρόνια αποταμίευση συνεισφέρει στην ομαλή ανάπτυξη των αγορών κεφαλαίων και προσφέρει θέσεις απασχόλησης -αποκτά δηλ. κοινωνικό περιεχόμενο- που δικαιολογούνται από την εφαρμογή των μακροχρόνιων στρατηγικών των επιχειρήσεων.

2. Υποστηρίζει την υγιέστερη χρηματοοικονομική διάρθρωση των δανειακών αναγκών του κράτους. Με τη μακροχρόνια αποταμίευση το κράτος μπορεί να διασπείρει χρονικά το χρέος του και να το χρηματοδοτήσει αντίστοιχα με δανεισμό μεγαλύτερου χρονικού ορίζοντα. Με τον τρόπο αυτό μειώνει το κράτος την εξάρτησή του από την άμεση απόδοση που επιζητούν τα τρέχοντα συσσωρευμένα κεφάλαια, που χρηματοδοτούν τις ανάγκες του – με το αντίστοιχο υψηλό τίμημα ασφαλώς!

3. Η μακροχρόνια αποταμίευση περιορίζει την άσκοπη κατανάλωση και επομένως συντελεί στη συγκράτηση των πληθωριστικών πιέσεων που πάντα θα υπάρχουν. Τα έμμεσα οφέλη από το γεγονός αυτό είναι νομίζω προφανή.

Τέλος, η μακροχρόνια αποταμίευση υποστηρίζει την αύξηση του παραγόμενου εθνικού πλούτου, την αύξηση δηλαδή -και μάλιστα την υγιή αύξηση- του ΑΕΠ. Αν επομένως υπάρχει και ένα «σωστό» φορολογικό σύστημα, με τα χαρακτηριστικά που αναφέρθηκαν παραπάνω, που φροντίζει για τη θεμιτή αναδιανομή αυτού του πλούτου, είναι νομίζω ηλίου φαεινότερον ότι η μακροχρόνια αποταμίευση αποτελεί ουσιαστικό εργαλείο άσκησης κοινωνικής πολιτικής.

Γιατί απαιτείται η θέσπιση ισχυρών φοροκινήτρων

Υπάρχει όμως ένα σοβαρό ερώτημα: Πώς στρέφεται κάποιος στη μακροχρόνια αποταμίευση, όταν σήμερα είναι ευχαριστημένος με τη βραχυχρόνια αποταμίευση, για την οποία δεν χρειάζεται να δώσει στα χρήματά του βάθος χρονικού ορίζοντα; Με άλλα και απλά λόγια, τι είναι αυτό που θα κάνει τον πολίτη να στραφεί στη μακροχρόνια αποταμίευση;

Το ερώτημα είναι απολύτως φυσιολογικό και έχει απλή απάντηση: Ο εντοπισμός της απάντησής του είναι ακριβώς εκεί που συναντώνται -που πρέπει να συναντώνται με επιτυχία- η μακροχρόνια αποταμίευση και η δομή του φορολογικού συστήματος. Δεν υπάρχει κανένα άλλο ισχυρό επιχείρημα που θα κάνει τον πολίτη να στρέψει το ενδιαφέρον του προς τη μακροχρόνια αποταμίευση -με όλα τα οφέλη που προαναφέρθηκαν- παρά μόνο η θέσπιση ισχυρών φορολογικών κινήτρων που θα ενισχύουν τη στροφή αυτή.

Το φορολογικό κίνητρο λειτουργεί ως εξής: Ικανό τμήμα των χρημάτων που αποταμιεύονται σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα -μπορούν να οριστούν με ακρίβεια οι προδιαγραφές της εγκεκριμένης μακροχρόνιας αποταμίευσης- μειώνουν το φορολογητέο εισόδημα του φορολογουμένου. Η τρέχουσα φορολογική υποχρέωση μειώνεται αντίστοιχα και φορολογείται προοδευτικά το προϊόν της ωρίμανσης της αποταμίευσης. Επιπλέον, τίθενται και ασφαλιστικές δικλίδες, έτσι ώστε να μη γίνεται κατάχρηση του κινήτρου σε βάρος του φορολογικού συστήματος.

«Αναβολή»

Οι τεχνικές λεπτομέρειες είναι αρκετά πολύπλοκες, μπορούν όμως να αναλυθούν και να επιλυθούν. Αυτό που έχει σημασία είναι η φιλοσοφική αρχή ότι με τον τρόπο αυτό δεν υπάρχει «απαλλαγή» του φόρου αλλά «αναβολή» του φόρου. Η αντίληψη αυτής της διαφοράς έχει τεράστια σημασία: Το κράτος αποποιείται μέρος από κάποια τρέχοντα φορολογικά έσοδα, ενισχύει με τον τρόπο αυτό τη ροπή προς μακροχρόνια αποταμίευση, από την οποία και το ίδιο ωφελείται, και ανταμείβεται και μελλοντικά μέσω της φορολογίας.

Στη σύγχρονη ορολογία των πάσης φύσεως συναλλαγών, υπάρχει ο όρος «win-win», που περιγράφει μία συναλλαγή από την οποία όλα τα συμβαλλόμενα μέρη είναι κερδισμένα. Συναλλαγή που δεν είναι «win-win», που είναι δηλαδή ετεροβαρής για τα μέρη της, δεν θεωρείται ικανή να αντέξει στον χρόνο. Τέτοιου είδους χαρακτηριστικά «win-win» έχει η θέσπιση σημαντικών φορολογικών κινήτρων για τη μακροχρόνια αποταμίευση.

Ασφάλιση

Οι παραπάνω αρχές δένουν απόλυτα και με το ασφαλιστικό ζήτημα που έχει προκύψει στη χώρα μας. Ανεξάρτητα από το τι θα γίνει με το σημερινό σύστημα, αν θα διατηρηθεί ο αναδιανεμητικός του χαρακτήρας ή αν θα ενταχθούν στοιχεία κεφαλαιοποίησης στην επικουρική ασφάλιση, ανεξάρτητα επίσης από κάθε πολιτική οπτική γωνία, δεν υπάρχει κανένας απολύτως λόγος για να μην ενισχυθεί η προαιρετική πρωτοβουλία του ατόμου να αποταμιεύσει για να ενισχύσει τη μελλοντική του σύνταξη. Και η αποταμίευση για τη σύνταξη είναι η κατεξοχήν μακροχρόνια αποταμίευση, εκτός δε όλων των πλεονεκτημάτων που περιγράφηκαν πιο πάνω, η αποταμίευση με στόχο τη σύνταξη έχει το σοβαρό πλεονέκτημα της αύξησης του εισοδήματος -που βεβαίως θα είναι φορολογητέο- για την μετά την εργασία εποχή.

Επένδυση

Μερικές από τις παραπάνω αρχές για τη σχέση του φορολογικού συστήματος με τη μακροχρόνια αποταμίευση, υπάρχουν και εφαρμόζονται ήδη και στην Ελλάδα. Για παράδειγμα η πρόσφατη νομοθετική ρύθμιση για τη μείωση από το εισόδημα ποσοστού 25% της επένδυσης σε μετοχικά και μικτά Αμοιβαία Κεφάλαια ή της επένδυσης μέσω ασφαλιστικών προγραμμάτων unit linked, εφόσον η επένδυση διατηρείται επί μία τριετία. Η ρύθμιση αυτή ουσιαστικά αναγνωρίζει την αξία της επένδυσης με μεσοπρόθεσμο χαρακτήρα και έγινε για να τονώσει την κεφαλαιαγορά σε μία δύσκολη περίοδο. Η απήχησή της μέχρι σήμερα δεν ήταν σημαντική, ίσως λόγω της κακής συγκυρίας ή ίσως γιατί απευθύνεται σε μικρό μόνο τμήμα των πολιτών, αυτών δηλαδή που επενδύουν ενώ αντίθετα αυτοί που αποταμιεύουν είναι πολλοί περισσότεροι. Επιπλέον, η εφαρμογή του μέτρου μπορεί να γίνει μόνο μία φορά για κάθε πολίτη, επομένως λείπει το στοιχείο της συστηματικότητας του μέτρου αυτού. Γιατί λοιπόν να μην επεκταθεί η «λογική» αυτή και να συμπεριλάβει όχι μόνο την εφάπαξ επένδυση ενός ποσού αλλά και την ατομική πρωτοβουλία για συστηματική μακροχρόνια αποταμίευση;

Η ευνοϊκή φορολογική αντιμετώπιση των τόκων ενός στεγαστικού δανείου για πρώτη κατοικία, είναι επίσης αναγνώριση της χρησιμότητας της μακροχρόνιας αποταμίευσης. Γιατί ένα στεγαστικό δάνειο αποτελεί κλασική μορφή μακροχρόνιας αποταμίευσης και μάλιστα με κοινωνικές προεκτάσεις: την απόκτηση της κατοικίας για τον πολίτη και την απασχόληση στην οικοδομική δραστηριότητα.

Θα υπάρξουν βέβαια και αυτοί που θα πουν ότι δεν μπορεί η κοινωνία να αποποιείται κάποιων φορολογικών εσόδων, προκειμένου να αποταμιεύουν περισσότερο αυτοί που μπορούν να το κάνουν. Με βάση τα οφέλη από τη μακροχρόνια αποταμίευση που προαναφέρθηκαν, νομίζω ότι αυτή η επιχειρηματολογία στερείται σύγχρονης αξίας. Η μακροχρόνια αποταμίευση επιστρέφει σημαντικά οφέλη στην εθνική οικονομία και επομένως στο σύνολο της κοινωνίας, εφόσον βεβαίως ένα κράτος έχει τους μηχανισμούς για να κατανέμει σωστά και δίκαια τα θετικά αποτελέσματα της οικονομικής του πολιτικής.

Ευρώπη

Αφησα τελευταίο το επιχείρημα που απλά παραπέμπει σε ό,τι ήδη έχουν κάνει οι υπόλοιπες χώρες της Ε.Ε. Η καθεμιά έχει αναπτύξει τη δική της λογική, δεν υπάρχει όμως ούτε μία χώρα που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο να μην έχει υιοθετήσει ισχυρά φορολογικά κίνητρα για να τονώσει την τάση του πολίτη για μακροχρόνια αποταμίευση, κάτι που συνήθως συνδέεται ως υποπροϊόν στη διαδικασία αναμόρφωσης του συνταξιοδοτικού συστήματος.

Ασφαλιστικές εταιρείες, τράπεζες και εταιρείες διαχείρισης Αμοιβαίων Κεφαλαίων, αποτελούν τους αναγνωρισμένους θεσμικούς οργανισμούς που θα διαχειριστούν τη συστηματική μακροχρόνια αποταμίευση. Η συμμετοχή μας στην ΟΝΕ και τα παραδείγματα άλλων χωρών-μελών, δίνουν τη δυνατότητα στους πολιτικούς να αναλάβουν συγκεκριμένες συστηματικές και όχι αποσπασματικές πρωτοβουλίες για την αύξηση των ρυθμών της μακροχρόνιας αποταμίευσης, αφού βεβαίως αντιληφθούν ότι κάτι τέτοιο είναι προς το συμφέρον της εθνικής οικονομίας, της ανάπτυξης και της εργασίας.

Η γενναία και ριζική αναμόρφωση του φορολογικού συστήματος -που έχει ήδη εξαγγελθεί και αναμένεται με μεγάλο ενδιαφέρον- είναι μία πρώτης τάξεως ευκαιρία για να αποτυπωθεί πρακτικά στην οικονομική πολιτική μια τέτοια διάσταση.