ΑΠΟΨΕΙΣ

ΑΝΤΙΛΟΓΟΙ

Πέρασαν πέντε χρόνια από τον θάνατό του και ο τελευταίος των χαρισματικών ηγετών ρίχνει ακόμα τη σκιά του στα πολιτικά μας πράγματα. Η ιστορία θα αποφανθεί -με περισσότερη νηφαλιότητα από τους οπαδούς και τους αντιπάλους του- για τον απολογισμό της πολυτάραχης πολιτικής τροχιάς του Ανδρέα Παπανδρέου. Πολλά και άκρως αντιφατικά έχουν γραφτεί για τα πεπραγμένα της δεκαετούς πρωθυπουργίας του υπό την επήρεια των -υπέρ και κατά- προκαταλήψεων. Η αλήθεια είναι ότι προσκόμισε ταυτοχρόνως πολλά θετικά και αρνητικά στοιχεία. Ηταν αυτός που συνέδεσε το όνομά του με την εισβολή της «μικροαστικής θάλασσας» στην πολιτική σκηνή ή άλλως με την πολιτική-κοινωνική χειραφέτηση του ελληνικού λαού.

Αυτή η κοσμογονία είχε συχνά μεγάλο κόστος, αλλά, από την άλλη πλευρά, ήταν μια αναπόφευκτη εξέλιξη, ένα αποφασιστικό βήμα προς την κοινωνική ολοκλήρωση. Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων, πολλά θα μπορούσαν να έχουν γίνει καλύτερα και με μικρότερο τίμημα. Το ΠΑΣΟΚ όμως ωρίμασε μαζί με τις κοινωνικές δυνάμεις που εξέφρασε. Ο ρόλος του Ανδρέα Παπανδρέου σε αυτή τη διαδικασία είναι αντικείμενο έντονων διαφωνιών. Το μόνο που κανείς δεν μπορεί να του αμφισβητήσει είναι ότι υπήρξε γενάρχης και όχι πολιτικός μάνατζερ. Ανήκει σε εκείνη την κατηγορία των ηγετών, που τόνισαν τις κοινωνικές δυνάμεις, που προκάλεσαν έντονα πάθη και άφησαν βαθιά και ανεξίτηλα ίχνη. Γι’ αυτό και η θυελλώδης σταδιοδρομία του ήταν ανομοιογενής, γεμάτη άλματα και ασυνέχειες.

Ο τρόπος με τον οποίο από το 1974 ο Ανδρέας Παπανδρέου πέτυχε την ταχύτατη συσπείρωση του κατακερματισμένου χώρου της κεντροαριστεράς και εξ αυτού συσσωμάτωσε σοσιαλιστικό κόμμα εξουσίας, είναι έργο χωρίς προηγούμενο. Είναι ταυτοχρόνως και ένα αμύθητο πολιτικό κληροδότημα στους επιγόνους του. Και μόνο αυτό του έχει εξασφαλίσει μια θέση μεταξύ των μεγάλων της ελληνικής πολιτικής ιστορίας. Ηταν και συμπεριφέρθηκε πάντα ως ιδρυτής-ηγεμόνας και ως τέτοιος πέτυχε αυτά που πέτυχε. Από την άλλη πλευρά, βεβαίως, ο αρχηγισμός είχε κόστος και προκάλεσε στρεβλώσεις.

Παρότι ο Ανδρέας Παπανδρέου στη ζωή του κυνήγησε την εξουσία και όχι το χρήμα, στα στερνά του κινδύνευσε να βρεθεί αντιμέτωπος με τη χλεύη των εχθρών του και τη θλιμμένη αποδοκιμασία των οπαδών του, μόνο και μόνο γιατί δεν αντιστάθηκε στην αμετροεπή νεοπλουτίστικη συμπεριφορά του περιβάλλοντός του. Ποτέ δεν ενδιαφέρθηκε να προσαρμοσθεί στις προδιαγραφές, που η συμβατικότητα έχει καθορίσει για τους πολιτικούς ηγέτες. Ουσιαστικά, αδιαφόρησε για την υστεροφημία του. Ενίοτε, εξάντλησε τα όρια ανοχής ακόμα και των οπαδών του, αφήνοντας τις προσωπικές αδυναμίες του να τον καθοδηγούν. Παρ’ όλα αυτά, πέτυχε να αναθερμάνει την ελπίδα και να ριζώσει στις καρδιές των μισών περίπου Ελλήνων. Οσο το πλήθος τον επευφημούσε ένιωθε και συμπεριφερόταν σαν «πρίγκιπας» που δικαιούται τα πάντα! Ηταν περισσότερο «καταραμένος» παρά «ενάρετος», και ίσως γι’ αυτό τόσο οικείος και σαγηνευτικός.

Ισως λοιπόν η γλώσσα να είναι ένας καθρέφτης ετεροκαθορισμών. Ισως αν μιλήσουν ελληνικά μερικοί ακόμη χολιγουντιανοί σταρ -που όπως φαίνεται δρουν στο συλλογικό ασυνείδητο πολύ αποτελεσματικότερα από τη γραμματική που μάθαμε στο σχολείο- να μπορούμε να ξαναγράψουμε χωρίς κόμπλεξ τη λέξη «φούστα».