ΑΠΟΨΕΙΣ

Αυτοτροφοδοτούμενη απαισιοδοξία

Παρακολουθώντας τηλεοπτικές εκπομπές πολιτικού και κοινωνικού περιεχομένου και διαβάζοντας πρωτοσέλιδους τίτλους και επιφυλλίδες των εφημερίδων, ο μέσος καταναλωτής του επικοινωνιακού προϊόντος χάνεται μέσα σε ένα σύννεφο αυτοτροφοδοτούμενης απαισιοδοξίας. Το κυρίαρχο συναίσθημα -σύμφωνα με πολλούς διαμορφωτές της κοινής γνώμης- εμπεριέχεται στη λέξη «οργή». Και αυτή συνήθως συνοψίζεται με τη φράση «για όλα τα δεινά φταίνε κάποιοι άλλοι και όχι εγώ». Πρωταθλητές της απαισιοδοξίας μπορούν να χαρακτηριστούν οι Ελληνες φονταμενταλιστές. Συγκλονισμένοι από το μέγεθος της οικονομικής κρίσης που μας μαστίζει, από τα επώδυνα μέτρα που αυτή συνεπάγεται, από την ανομία και ατιμωρησία στην κοινωνία μας, από τον ξύλινο κομματικό λόγο των πολιτικών μας, από τη φοροδιαφυγή και κάθε άλλου είδους διαφθορά, από την κατάντια των πανεπιστημίων μας και από την ανεξέλεγκτη εισροή λαθρομεταναστών, μας προτρέπουν να βρούμε καταφύγιο σε μια εξιδανικευμένη φαντασίωση του παρελθόντος. Το σύνθημά τους θα μπορούσε να αποδοθεί με τον τίτλο μιας παλιάς ραδιοφωνικής εκπομπής του Μακαριστού Αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου, «όπισθεν ολοταχώς».

Η συνταγή για τη σωτηρία του ελληνικού έθνους, που σκαμπανεβάζει σε μια φουρτουνιασμένη θάλασσα παγκοσμιοποίησης, σερβίρεται από τους φονταμενταλιστές με παραποιημένες διαπιστώσεις και αφοριστικά συνθήματα. Το δάνειο των 110 δισεκατομμυρίων ευρώ και η επιτήρηση από τους μηχανισμούς της τρόικας εξομοιώνονται με ξενική κατοχή. Η έξοδος από το ευρώ, η επιστροφή στη δραχμή και η αποχώρηση από την Ενωμένη Ευρώπη θεωρούνται εφικτές αν όχι χρήσιμες επιλογές. Το πολιτικό σύστημα -η εδραιωμένη δημοκρατία που οικοδομήθηκε μετά το 1974- απαξιώνεται στο σύνολό του. Διάφορες μη κυβερνητικές οργανώσεις και δεξαμενές έρευνας και προβληματισμού (δείγματα πλουραλισμού σε μια κοινωνία των πολιτών) κατηγορούνται ότι απεργάζονται την αλλοίωση της ελληνικής ταυτότητας και της εθνικής συνείδησης. Ετσι, ο πολιτιστικός αυτισμός γίνεται το τελευταίο καταφύγιο των αγωνιστών της καθαρής εθνικής συνείδησης και του ανυποχώρητου πατριωτισμού. Και όλα τα παραπάνω συμπληρώνονται με διάφορες θεωρίες συνωμοσίας που χρεώνουν στην υλιστική Δύση τα καταχθόνια σχέδια για την εδαφική πολυδιάσπαση της ελληνικής επικράτειας.

Η κριτική μου στον λόγο των φονταμενταλιστών δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα μπορεί εύκολα να ξεπεράσει τα τεράστια οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα του σήμερα. Απλά, η λύση τους θα έλθει πιο εύκολα αν κοιτάξουμε μπροστά και όχι πίσω, και αν με πνεύμα ανοχής, συναίνεσης και συνεργασίας προχωρήσουμε στις μεγάλες αλλαγές, οι οποίες συνειδητά αναβλήθηκαν στα χρόνια της μεταπολίτευσης. Η πρώτη και πιο δύσκολη από τις αλλαγές αυτές είναι η καλλιέργεια μιας νέας νοοτροπίας, που αποδέχεται το μερίδιο της προσωπικής ευθύνης (δικαιωμάτων και υποχρεώσεων) του κάθε Ελληνα. Δεν μπορούμε να στιγματίζουμε πολιτικούς και κόμματα εκ του ασφαλούς όταν εδώ και πολλές γενεές τους ψηφίζαμε για να εξασφαλίσουμε ρουσφέτια και να ικανοποιήσουμε άλλες, πελατειακού τύπου, ανάγκες. Δεν μπορούμε στο όνομα ότι «όλοι κλέβουν και φοροδιαφεύγουν» να κλέβουμε και να φοροδιαφεύγουμε κι εμείς. Και πρέπει, πλέον, να πιστέψουμε ότι η προσωπική μας ελευθερία τελειώνει εκεί όπου αρχίζει η ελευθερία του κάθε άλλου συμπολίτη μας.

Εχουμε σήμερα μια εκλεγμένη κυβέρνηση που διανύει τον δεύτερο χρόνο της τετραετούς θητείας της. Τα οδυνηρά μέτρα σταθεροποίησης που αυτή έχει επιβάλει τα νιώθουμε οι περισσότεροι στο πετσί μας. Αλλά, κυρίως, πλήττονται οι χαμηλόμισθοι, οι χαμηλοσυνταξιούχοι, οι άνεργοι και γενικότερα οι νέοι. Μέσα σε ένα διεθνές σύστημα απόλυτης αλληλεξάρτησης, είναι δύσκολο να προβλέψουμε την έκβαση της επιχείρησης διάσωσης της οικονομίας μας. Ασχέτως της κομματικής επιλογής του καθενός μας, πρέπει να ευχόμαστε ότι τα κυβερνητικά μέτρα θα αποδώσουν και θα μας επιτρέψουν να μπούμε σε μια νέα περίοδο ανάκαμψης και ανάπτυξης. Αν, όμως, οι χειρισμοί της σημερινής κυβέρνησης δεν αποδώσουν, πρέπει να γνωρίζουμε ότι στις δημοκρατίες δεν υπάρχουν αδιέξοδα. Στο μέλλον, πρέπει να κινηθούμε αυστηρά μέσα στο πλαίσιο των δημοκρατικών μας θεσμών, διαφυλάσσοντας τη συνταγματική νομιμότητα. Παρεμπιπτόντως, έχει γίνει κοινή συνείδηση ότι η επόμενη συνταγματική αναθεώρηση θα είναι ευρείας μορφής ώστε να κλείσει τον κύκλο της παραδοσιακής μας αναξιοκρατίας και διαφθοράς. Πάνω απ’ όλα, πρέπει να καταλάβουμε ότι το άλφα και το ωμέγα της σταθερότητας και της βελτίωσης των δημοκρατικών μας θεσμών είναι η παραμονή μας στην Ευρωπαϊκή Ενωση και στην Ευρωζώνη.

Στις μέρες μας, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ο δικομματισμός στην Ελλάδα πνέει τα λοίσθια. Ισως, μετά το 1974, βρισκόμαστε στη δεύτερη φάση της μεγάλης ανανέωσης του πολιτικού μας τοπίου. Ακούγονται από καιρού εις καιρόν διάφορες προτάσεις για την άμεση αντιμετώπιση της μεγάλης κρίσης. Μερικοί προσπάθησαν στο παρελθόν (και πιθανώς ακόμη σχεδιάζουν) να δημιουργήσουν νέα κόμματα, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία μέχρι στιγμής. Αλλοι έχουν προτείνει την ανάδειξη μιας κυβέρνησης συνασπισμού του ΠΑΣΟΚ και της Νέας Δημοκρατίας (και μικρότερων κομμάτων) που θα ξεπεράσει τον παραλυτικό φόβο του πολιτικού κόστους. Και οι φονταμενταλιστές μας, με τη σειρά τους, προβάλλουν τη λαϊκή παράδοση, καθώς και τη σωτήρια παρέμβαση «του Θεού της Ελλάδος».

Δυστυχώς, δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις για τα προβλήματα των υπερχρεωμένων χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ως πολίτες, πρέπει στο μέλλον να απαιτήσουμε διαφάνεια, πληροφόρηση και λογοδοσία απ’ όλους τους πολιτικούς μας. Δεν αρκεί να αναμείνουμε παθητικά έως τις επόμενες εκλογές για να ψηφίσουμε νέους και άφθαρτους πολιτικούς. Η καθημερινή συμμετοχή μας στα κοινά, όπως συμβούλευε και ο Αριστοτέλης, θα παράγει το οξυγόνο που θα συντηρεί και θα βελτιώνει τη δημοκρατία μας.

* Ο κ. Θεόδωρος Κουλουμπής είναι ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Αθηνών.