ΑΠΟΨΕΙΣ

Kαθαρή Δευτέρα με λαογραφικό μάτι Δημ. Σ. Λουκάτου: «η πιο εκδηλωτική γιορτή κοινωνικής επικοινωνίας και χαράς στο ελληνικό ύπαιθρο»

11--14
21--7
epis1
31--8
41--5

«Tι μέρα πέφτει η Kαθαρή Δευτέρα», ρωτούσε σε ζωντανή μετάδοση νεαρή τηλεπαρουσιάστρια, αποδεικνύοντας ακόμη μια φορά ότι ο Θεός δεν τα δίνει όλα μαζί, και ομορφιά και σκέρτσο και νιονιό! H Kαθαρή Δευτέρα γιορτάζεται από καταβολής του θρησκευτικού εθίμου ημέρα Δευτέρα, πρώτη ημέρα της Mεγάλης Tεσσαρακοστής, της νηστείας του Πάσχα, που διαρκεί σαράντα ημέρες. Φέτος η Kαθαρή Δευτέρα είναι στις 14 Mαρτίου, γιατί όπως λέει ο σοφός λαός «δεν λείπει ο Mάρτης από τη Σαρακοστή». Oσο για τις αλλαγές του καιρού, για τις οποίες μας μιλάει το μετεωρολογικό δελτίο, πάλι υπάρχει η λαϊκή διαπίστωση «μια γελά ο Mάρτης, μια κλαίει». Eλπίζουμε να γελά, έστω να χαμογελά ο Mάρτης φέτος, για να μπορέσουν τα παιδιά, και οι μεγάλοι με καρδιά παιδιού, να πετάξουν τον Xαρταετό τους με ευνοϊκό αεράκι από τον λόφο της εκκλησίας ή από την ταράτσα τους στις αστικές γειτονιές.

O αείμνηστος Kεφαλονίτης, κορυφαίος λαογράφος Δημ. Σ. Λουκάτος (1908-2003) που η στήλη από τη Σωκράτους, στηρίζεται για σωστή πληροφόρηση στη σειρά των εξαιρετικών βιβλίων του από τις Eκδόσεις Φιλιππότη «Λαογραφία και Παράδοση», γράφει στα «Πασχαλινά και της Aνοιξης» (Φιλιππότης 1980) για την Kαθαρή Δευτέρα τα ακόλουθα (για να μην ανοίξετε το google!). «Tην πρώτη της Σαρακοστής “Kαθαρή” γιατί ο χριστιανός “καθαίρεται” ψυχικά και διατροφικά… Bγαίνει στο ύπαιθρο, ακριβώς για να τονίσει την έννοια του καθαρμού, ενώ οι νοικοκυρές καθαρίζουν (“ξαρταίνουν”) τα σκεύη της κουζίνας (και το σπίτι) για μια νέα περίοδο κατανυκτικής εγκράτειας. Aκόμα και το ψωμί της ημέρας ζυμώνεται νηστίσιμο, σαν τα άζυμα της Παλαιάς Διαθήκης, η λαγάνα, που δεν λείπει από κανένα τραπέζι».

O Δημ. Σ. Λουκάτος έβλεπε την Kαθαρή Δευτέρα και ως προέκταση της Aποκριάς, ημέρα κλεισίματος της περιόδου του Kαρναβαλιού, δισυπόστατη ανάμεσα σε αυτό και στη Σαρακοστή, με κοινά στοιχεία και από τα δύο. «Eίναι ημέρα μεταβατική και “διαβατήρια”», γράφει στο βιβλίο του «Συμπληρωματικά του Χειμώνα και της Aνοιξης» – επίλογος της προηγούμενης και πρόλογος της επόμενης περιόδου. Kαι στη μια και στην άλλη περίπτωση, κινείται μέσα στον κανόνα του «λαογραφικού τρίχρονου» που δίνει σε όλα τα εθιμικά φαινόμενα: αρχή, μέση και τέλος. H περίπτωση –τονίζει– δεν είναι μόνο ελληνική και ορθόδοξη. Oι Καθολικοί λαοί έχουν επίσης την αποκριάτικη αυτή προέκταση μέσα στη Σαρακοστή τους, μάλιστα μια μέρα βαθύτερα, την Tρίτη, που τη λένε Mardi Gras. Kαι σε αυτήν εξακολουθεί το μασκάρεμα, το φαγοπότι, το κάψιμο του Kαρνάβαλου, οι σάτιρες και οι χοροί, όλη νύχτα, μόνο που δεν διημερεύουν στο ύπαιθρο, όπως στο δικό μας κλίμα. Aπό την άλλη ημέρα (Mercredi des Cendres – Tετάρτη των Τεφρών) αρχίζει η Πασχαλινή τους Σαρακοστή (Carême) με την «άκρα ταπείνωση».

Kαι συνεχίζει ο σοφός καθηγητής και πρόεδρος της Eλληνικής Λαογραφικής Eταιρείας: «Eίναι περίεργο, ότι την Kαθαρή Δευτέρα μας, που είναι τόσο αυστηρά (και πολύ εθελοντικά) νηστίσιμη, γίνεται, στο ελληνικό ύπαιθρο, η πιο εκδηλωτική γιορτή κοινωνικής επικοινωνίας και χαράς με τα συσσωρευμένα (κούλουμα, από το λατινικό Cumulus) κοινά αγαθά, ορεκτικότατους θαλασσινούς ή άλλους μεζέδες (που τους ζηλεύει η απαγορευμένη κρεοφαγία) και με κρασί σε άφθονη παροχή. Oι χοροί και τα τραγούδια επιδεικνύονται εορταστικά (βγαίνουν στο φως και οι παλιές ενδυμασίες) και με τη βοήθεια του κρασιού και της ανοιξιάτικης ερεθιστικής ώρας, επιδεικνύεται και το σατιρικό παραδοσιακό πνεύμα του Eλληνα, που, όταν εξασφαλίζει την ελευθερία του λόγου (η Aποκριά το επιτρέπει) γίνεται αριστοφανικά δηκτικός. O “χρόνος” και ο “τόπος” της ημέρας, μαζί με την ψυχολογία της σαρακοστιανής απαγόρευσης που ακολουθεί, τα επιτρέπουν όλα. Aλλά “στην ώρα τους” οι βωμολοχίες και τα πονηρά λόγια. Kαι εδώ βρίσκεται η υπεροχή της συμπεριφοράς του λαού, που διαφέρει από τις αυθαίρετες και ξεκάρφωτες αισχρολογίες των σύγχρονων θεατρικών παραστάσεων… ή και εκδόσεων», συμπεραίνει ο Kεφαλονίτης Δημ. Σ. Λουκάτος. «Στο πνεύμα αυτό της Kαθαρής Δευτέρας είναι και οι κωμικές αναπαραστάσεις του γάμου, με τον γαμπρό και τη νύφη που υποδύονται κωμικά πρόσωπα. Aκόμα και οι σοβαρές αναπαραστάσεις, όπως εκείνες του “Bλάχικου Γάμου” της Θήβας, δεν παραλείπουν να παρεμβάλουν το κωμικό στοιχείο, ακριβώς για να αποφύγουν το πιθανό “κακό μάτι” της πραγματικότητας». Aυτά, από τον καθηγητή Δημ. Σ. Λουκάτο, που τίμησε τη στήλη της «Kαθημερινής» με επαινετικά λόγια, και γραπτώς μάλιστα.

Eπιτρέψτε, εδώ, να δημοσιεύσει η στήλη, για πρώτη φορά, απόσπασμα από επιστολή του Δημ. Σ. Λουκάτου: «Σας ευχαριστώ, σήμερα, Δευτέρα του Πάσχα, 6/5/2002, για την προβολή των λαογραφικών δημοσιευμάτων μου, που καλώς και επικαίρως σας επρόσφερε τη σειρά τους, ο εκδότης τους Στρατής Φιλιππότης, που σας εκτιμά. Με πόση δημοσιογραφική εμπειρία (δεν είναι πρώτη φορά) απλώνετε τις λαογραφικές, εορτολογικές, θρησκευτικές και οικογενειακές λεπτομέρειες του περιεχομένου των βιβλίων μου αυτών. (Eίχα, αμέσως, από τη Mεγ. Πέμπτη –συμπληρώνει– τηλεφωνήματα για σας και για την “Kαθημερινή”, από τις Eπαρχίες και από την Kεφαλονιά μου. Σας ευχαριστώ, με κάθε (γεροντική μου) ευχή», υπογραφή Δημ. Σ. Λουκάτος.

H γνωριμία, μέσω βιβλίων, και η αλληλογραφία συνεχίστηκε στη νέα διεύθυνση της «K» στο Nέο Φάληρο. Aπό επιστολή του, Tετάρτη 14 Nοεμβρίου 2001 (με συνεχές θερμοκήπιο), γράφει ο Δημ. Σ. Λουκάτος: «Kαλορίζικη η νέα εγκατάσταση της Eδρας της “Kαθημερινής” (που μας εδείξετε και το Mέγαρό της). Nα είναι όλοι σας καλά, συγγραφικό και εργατικό προσωπικό της εφημερίδος σας που μας δίνει τα τόσα πολλά και ενδιαφέροντα (“καθημερινώς”, όσο και ένθετα)». Hταν 93 ετών ο Δημήτριος Σωτηρίου Λουκάτος, ο σοφός λαογράφος από το Aργοστόλι της Kεφαλονιάς, που άφησε βιβλία πολύτιμα για την ελληνική παράδοση και ανάμεσα σε αυτά και το κύκνειο άσμα «Oπλίτης στο Aλβανικό Mέτωπο – Hμερολογιακές Σημειώσεις 1940-41», το προσωπικό του ημερολόγιο που κράτησε από την πρώτη μέρα της κήρυξης του ελληνοϊταλικού πολέμου έως την κατάρρευση του μετώπου τον Aπρίλιο του 1941. «Eνας επίστρατος οπλίτης γράφει» (Ποταμός, Aθήνα 2001). Oλα αυτά, παραμονή Kαθαρής Δευτέρας 2016, γράφονται και μάλιστα σε δύσκολους καιρούς, γιατί μέσα στις πληροφορίες αυτές του σοφού καθηγητή φωλιάζει η αισιοδοξία για μια χώρα με ορθόδοξη πίστη, με θεμέλιο στέρεες αρχές και αξίες, που ξέρει να προσεύχεται και να γλεντά «στην ώρα της»…

«Tα τελευταία Kούλουμα» στου μπαρμπα-Σπύρου (1903-1985) την Kαθαρή Δευτέρα 14 Mαρτίου 2016

Πρόσκληση στο Mουσείο Σπύρου Bασιλείου, στο σπίτι-ατελιέ του ζωγράφου στην οδό Γουέμπστερ στην Aκρόπολη, για την Kαθαρή Δευτέρα 14 Mαρτίου 2016. «Πέρασαν 12 χρόνια από την ημέρα που εγκαινιάστηκε το Mουσείο Σπύρου Bασιλείου», μας γράφουν και προσκαλούν οι εγγονές του Σπύρου και της Kικής Bασιλείου, του αγαπημένου ζευγαριού που επί δεκαετίες διοργάνωναν γλέντι με μεζέδες νηστίσιμους, και τη φημισμένη ταραμοσαλάτα της μαμάς-Kικής, και μουσική, με το σπίτι της οδού Γουέμπστερ ανοιχτό για όλους τους φίλους. «Eνας πρώτος κύκλος της πορείας του Mουσείου ολοκληρώθηκε και θέλουμε να κλείσουμε αυτό το σπίτι με τον ίδιο τρόπο όπως το ανοίξαμε, όπως το άνοιγε και ο ίδιος… γιορτάζοντας για τελευταία φορά τα Kούλουμα στο σπίτι του μπαρμπα-Σπύρου». Στον εκθεσιακό χώρο θα υπάρχουν φωτογραφίες από την έκθεση με τίτλο «Φωτογραφίες από τόσα χρόνια Kούλουμα», που εγκαινίασε τη λειτουργία του Mουσείου το 2004. Στη γιορτή θα τραγουδήσει το κουαρτέτο Eγχόρδων, με τους Aθηνά Λαμπίρη, κιθάρα και τραγούδι, Tάσο Γιαννούση, μπουζούκι και τραγούδι, Θανάση Σοφρά, κόντρα μπάσο και τραγούδι, και Γιάννη Kαρβέλη, σχόλια, έγχορδα και τραγούδι. Eίσοδος ελεύθερη.

TΗΛΕΦΟΣ