ΑΠΟΨΕΙΣ

Ανάμεσα στην τάξη και στην αταξία

Ο Αμερικανός ιστορικός Κάρολ Κουίγκλι, του Πανεπιστημίου Τζόρτζταουν, δίδασκε στους φοιτητές του ότι, όπως οι άνθρωποι, έτσι και οι πολιτισμοί περνούν από επτά ηλικιακές φάσεις: κυοφορία, επέκταση, σύγκρουση, οικουμενική αυτοκρατορία, παρακμή και εισβολή. Σε μια κλασική διατύπωση της θεωρίας του κύκλου της ζωής, ο Κουίγκλι εξηγούσε ότι επρόκειτο για «μια εξελικτική διαδικασία, (…)κάθε πολιτισμός γεννιέται (…) και (…) εισέρχεται σε μια περίοδο έντονης επέκτασης, αυξάνοντας το μέγεθος και τη δύναμή του (…) ώσπου σταδιακά κάνει την εμφάνισή της μια οργανωτική κρίση. Οταν περάσει αυτή η κρίση και αναδιοργανωθεί ο πολιτισμός (…) η ζωντάνια και το ηθικό του έχουν εξασθενήσει. Σταθεροποιείται και τελικά μένει στάσιμος. Επειτα από μια χρυσή εποχή ειρήνης και ευημερίας, οι εσωτερικές κρίσεις κάνουν ξανά την εμφάνισή τους. Εκείνη τη στιγμή εμφανίζεται για πρώτη φορά μια ηθική και υλική αδυναμία, η οποία εγείρει (…) αμφιβολίες για την ικανότητα του πολιτισμού να αμυνθεί ενάντια σε εξωτερικούς εχθρούς (…)». Το απόσπασμα μεταφέρουμε από το βιβλίο «Πολιτισμός» του Niall Ferguson, έναν από τους διασημότερους Βρετανούς ιστορικούς, στο οποίο αναλύει διεξοδικά και θέτει ερωτήματα πάνω στην άνοδο και πτώση (;) του δυτικού πολιτισμού. Ο Ferguson διευκρινίζει ότι τον Κουίγκλι εξακολουθούν να τον απολαμβάνουν «οι λάτρεις των θεωριών συνωμοσίας». Υπογραμμίζει ότι οι πολιτισμοί είναι εξαιρετικά πολύπλοκα συστήματα» αποτελούμενα από έναν πολύ μεγάλο αριθμό συστατικών που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και είναι οργανωμένα με ασύμμετρο τρόπο έτσι ώστε η δομή τους να θυμίζει περισσότερο φωλιά τερμιτών στην έρημο Ναμίμπ παρά αιγυπτιακή πυραμίδα. Λειτουργούν κάπου ανάμεσα στην τάξη και στην αταξία – “στην κόψη του χάους”». Και, βέβαια, μια αναστάτωση μπορεί να πυροδοτήσει κρίση. Μετά την αιματηρή Τρίτη των Βρυξελλών αλλά και όλης της Ευρώπης, άνοιξε διάπλατα ο –ούτως ή άλλως μισάνοιχτος εδώ και καιρό– φάκελος περί «πολυπολιτισμικότητας». Μια συζήτηση που τροφοδοτείται και ανατροφοδοτείται από τα συχνά τρομοκρατικά χτυπήματα, τις διαρκείς εντάσεις. Οι ακρότητες, όπως η ταύτιση του εξτρεμισμού με το Ισλάμ, κερδίζουν έδαφος. Υπάρχουν αυτοί που επενδύουν στον διχασμό και στην ισλαμοφοβία, που καλλιεργούν τον ευρωσκεπτικισμό ο οποίος καταλήγει σε ευρωαπόρριψη, που ανασύρουν ακροδεξιά ιδεολογήματα και φαντασιώσεις. Ο ορθολογισμός, όπως συνήθως συμβαίνει στις μεγάλες κρίσεις, χάνει έδαφος. Η πόλωση των ημερών επιτάσσει να διαλέξουμε στρατόπεδο. Είμαστε υπέρ ή κατά του Ισλάμ, της πολυπολιτισμικότητας κ.ο.κ. Ολα, σε έναν επικίνδυνο πολτό, συγχέονται και συνέχονται με την τρομοκρατία των απανταχού εξτρεμιστών.

Σε χθεσινή συνέντευξή του ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, από τις φωτεινές εξαιρέσεις, αναφέρθηκε στα πρόσφατα γεγονότα. Οταν του ζητήθηκε να σχολιάσει αν απέτυχε ή όχι η διαδικασία ενσωμάτωσης ανθρώπων, όπως οι τρομοκράτες των Βρυξελλών (οι οποίοι είχαν γεννηθεί και μεγαλώσει σε ευρωπαϊκό έδαφος), είπε ότι η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοσήμαντη. Πρόσθεσε ότι δεν θέλει να προσχωρήσει στην άποψη που εξηγεί τα πάντα με τη θρησκεία ή με την αποτυχημένη ενσωμάτωσής τους.

Εν ολίγοις: πριν μιλήσουμε για πολυπολιτισμικότητα, μήπως πρέπει να μιλήσουμε για… πολιτισμικότητα; Να δούμε μήπως βρισκόμασταν στην «κόψη του χάους» το οποίο γέννησε και τους 5.000 Ευρωπαίους τζιχαντζιστές που –σύμφωνα με τα στοιχεία– εκπαιδεύτηκαν στη Συρία;

Σε αυτήν τη συζήτηση δεν βοηθάει η πόλωση. Τα «φαινόμενα» υπάρχουν, είναι δρώντα και καταστροφικά. Οι εχθροί, εσωτερικοί ή εξωτερικοί, είναι ανάμεσά μας. Εξίσου καταστροφικά όπλα με τα δικά τους είναι ο φόβος και ο πανικός που οδηγούν στον εξτρεμισμό. Αυτόν που απλώνεται στα μέσα μαζικής δικτύωσης και στον δημόσιο διάλογο, σε διαρκή αλληλοτροφοδοσία.