ΚΟΙΝΩΝΙΑ

H εργασιακή παρενόχληση βλάπτει την υγεία

Εργαζόμενος προς έναν συνάδελφό του, στο ασανσέρ της εταιρείας στην οποία εργάζονται: «Λοιπόν, Νικολάκη, άκου να δεις και να προσέχεις για να μην έχουμε τίποτα επεισόδια. Εμαθα μια σπόντα που έριξες τάχα μου στο άσχετο για υπαλλήλους που κάνουν ό,τι μπορούν για να λουφάρουν, καθυστερούν να προσέλθουν το πρωί, πάνε για ψώνια και τα σχετικά. Δεν με ενδιαφέρει ποιους λόγους έχεις εσύ να το παίζεις το καλό παιδί και ο ευσυνείδητος υπάλληλος και ποιον γλείφεις, αλλά εγώ γουστάρω να λουφάρω όπως και όποτε μπορώ και να έρχομαι και να φεύγω όποτε θέλω. Εγώ έχω φροντίσει για την πάρτη μου και έχω τα νώτα μου καλυμμένα, εσύ τι ζόρι τραβάς; Εγώ πάντως σου ξηγήθηκα στα ίσια και δεν φέρω καμία ευθύνη από ‘δω και πέρα. Το καλό που σου θέλω, πάντως, κοίτα και συ την πάρτη σου για να μην πέσει και κανένα βρωμόξυλο στο φινάλε. Ξηγηθήκαμε;».

Η μαρτυρία είναι πραγματική, ωστόσο δεν γνωρίζουμε τι έγινε στη συνέχεια: άραγε ο «Νικολάκης», όπως τον αποκαλεί ο συνάδελφός του, ακολούθησε τη… φιλική συμβουλή και έκτοτε κλείνει τα μάτια στα τεκτενόμενα στο χώρο εργασίας ή αποφάσισε να μη συμμορφωθεί στους εσωτερικούς κανόνες του γραφείου, με αποτέλεσμα -στην καλύτερη περίπτωση- να απομονωθεί από τους υπόλοιπους υπαλλήλους; Το σίγουρο είναι ότι η κατάσταση είναι αναγνωρίσιμη σε πολλούς από εμάς και έχει όνομα: mobbing. Πρόκειται για έναν όρο της εργασιακής ψυχολογίας που περιγράφει την ηθική παρενόχληση ενός ατόμου από ένα άλλο άτομο ή ομάδα ατόμων στο χώρο εργασίας, η οποία συνεχίζεται για μεγάλο χρονικό διάστημα με σημαντικές επιπτώσεις και στην υγεία του εργαζομένου. Λόγω της «λεπτής» φύσης του προβλήματος, μέχρι σήμερα είχε εν πολλοίς αγνοηθεί. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, το mobbing αρχίσει να απασχολεί ιδιαίτερα τους επιστήμονες, καθώς αφορά όλο και περισσότερους εργαζομένους σε όλον τον κόσμο. Οπως αποκαλύπτει έρευνα που βρίσκεται σε εξέλιξη από ερευνητική ομάδα που συντονίζει ο διδάκτορας Εργασιακής – Βιομηχανικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, κ. Σταμάτης Αντωνίου, για τις ανάγκες της οποίας ελήφθη και η παραπάνω συνέντευξη – μαρτυρία, διαστάσεις έχει λάβει το θέμα και στη χώρα μας. «Περίμενα ότι θα είμασταν σε καλύτερα επίπεδα. Δυστυχώς, υπάρχει και εδώ σοβαρό πρόβλημα», λέει ο κ. Αντωνίου στην «Κ».

«Αγκάθια» η ανεργία και η ανασφάλεια

«Καψώνια», «πισώπλατα μαχαιρώματα», περιθωριοποίηση, εκφοβισμός, κακομεταχείριση, κατάχρηση εξουσίας, σεξουαλική παρενόχληση. Οι περισσότεροι έχουμε βιώσει τουλάχιστον ένα από τα παραπάνω. Εχουμε πέσει όμως θύματα mobbing; H συνθετότητα και η πολυπλοκότητα του φαινομένου της εργασιακής παρενόχλησης, δεν επιτρέπει τη διατύπωση ενός κοινά αποδεκτού από τους επιστήμονες ορισμού. Γενικά, θα μπορούσε κανείς να πει ότι mobbing συνιστά το σύνολο των αξιόμεμπτων πράξεων και συμπεριφορών που έχουν ως αποτέλεσμα ο αποδέκτης να νιώθει ενοχλημένος, φοβισμένος, ταπεινωμένος ή τρωτός, να εξασθενεί η αυτοπεποίθησή του και να αισθάνεται στρες. Οπως λέει ο κ. Αντωνίου, το κυριότερο χαρακτηριστικό στον ορισμό της παρενόχλησης είναι η συχνότητα και η διάρκεια της πράξης. «Για να θεωρηθεί μια πράξη ως παρενόχληση, θα πρέπει να διακρίνεται από επιμονή και να συμβαίνει συχνά, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, για μήνες».

Σημαντική παράμετρος της εργασιακής παρενόχλησης αποτελεί και η σχέση εξουσίας ή ισχύος που έχει ο θύτης έναντι του θύματος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το ρόλο του θύτη έχουν οι προϊστάμενοι, οι διευθυντές, οι τμηματάρχες, ωστόσο οι δύο μονομάχοι στο στρατόπεδο του γραφείου μπορεί να είναι και οι μόνιμοι υπάλληλοι με τους συμβασιούχους, οι παλιοί με τους νέους, οι άντρες με τις γυναίκες.

Και οι «ώριμοι» θύματα

Πρέπει να σημειωθεί, πάντως, ότι, ενώ για πολλά χρόνια, η παρενόχληση θεωρούνταν «προνόμιο» των ανδρών και οι γυναίκες είχαν το ρόλο του θύματος, τελευταία έχουν παρατηρηθεί πολλά περιστατικά όπου άνδρες παρενοχλούνται συστηματικά από γυναίκες, κυρίως όταν αυτές βρίσκονται σε ανώτερες ιεραρχικά θέσεις. Γεγονός είναι, ωστόσο, ότι τις ανώτερες ιεραρχικά θέσεις κατέχουν στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων άνδρες.

Τα τελευταία χρόνια, θύματα εργασιακής παρενόχλησης «πέφτουν» συχνά και οι εργαζόμενοι άνω των 50 ετών, που αισθάνονται -ή οδηγούνται να αισθάνονται- ανίκανοι να αντεπεξέλθουν στις σύγχρονες εργασιακές συνθήκες. Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπισε νεαρός διευθυντής μεγαλύτερο ηλικιακά υπάλληλο, όπως καταγράφηκε στην έρευνα: «Κύριε Χρήστο, απαράδεκτη εμφάνιση κειμένου. Δεν ξέρω τι θα κάνεις, θα πας να κάνεις κανένα φροντιστήριο για υπολογιστές. Δεν είναι δυνατόν να τρως τόσες ώρες για να μου παρουσιάζεις αυτό το χάλι. Καλά, και άλλοι έχουν δυσκολία, αλλά πήγαν και έμαθαν τουλάχιστον τα βασικά, εσύ δηλαδή τι πρόβλημα έχεις με τα κομπιούτερ; Και μάλιστα κάποιοι και μεγαλύτερης ηλικίας από σένα. Να το ξέρεις, δεν θα ανεχτώ άλλο αυτήν την κατάσταση. Νομίζω ότι και στο χωριό σου κομπιούτερ έχουν πλέον. Κι από την άλλη θέλουμε να είμαστε Ευρώπη!»

Οσο κι αν φαίνεται περίεργο, το mobbing έχει ιδιαίτερα αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία του εργαζομένου. Μεταξύ άλλων, το άτομο που παρενοχλείται στον εργασιακό του χώρο μπορεί να εμφανίσει κατάθλιψη, δυσκολία στην επικοινωνία και τη σύναψη διαπροσωπικών σχέσεων, υψηλά επίπεδα στρες, αδυναμία συγκέντρωσης, αυτοκτονικές τάσεις, εκδήλωση βίαιων συμπεριφορών. Συνυφασμένα δε με αυτού του είδους τα φαινόμενα εμφανίζονται να είναι και τα σύνδρομα μετατραυματικού στρες και επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout). Στα σωματικά συμπτώματα περιλαμβάνονται κεφαλαλγίες, γαστρεντερικές διαταραχές, διαταραχές ύπνου, κ.ά. Σύμφωνα μάλιστα με τον κ. Αντωνίου, «τα συμπτώματα αυτά, εάν δεν αντιμετωπισθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να οδηγήσουν σε ακόμα σοβαρότερες διαταραχές».

Επιπτώσεις στην εταιρεία

Εκτός όμως από την υγεία των εργαζομένων, η εργασιακή παρενόχληση έχει επιπτώσεις και στη λειτουργία μιας εταιρείας ή ενός οργανισμού. Εχει βρεθεί ότι η απόδοση ενός εργαζομένου που υφίσταται εργασιακή παρενόχληση μπορεί να μειωθεί έως και 80%, ενώ παράλληλα ευνοούνται οι καταστάσεις εργασιακής οκνηρίας, καθώς συχνά τα θύματα εξαναγκάζονται να δουλεύουν για λογαριασμό των θυτών. Ερευνες στη Μεγάλη Βρετανία έδειξαν ότι το 25% των θυμάτων του mobbing οδηγούνται τελικά στην παραίτηση. Μολονότι για την εταιρεία, το κόστος της αντικατάστασης των υπαλλήλων αυτών είναι πολύ μεγάλο, στις περισσότερες περιπτώσεις δεν λαμβάνονται μέτρα για τον περιορισμό του φαινομένου ή τη θεραπεία των θυμάτων. Τελευταίες έρευνες μάλιστα έχουν δείξει ότι η κύρια αιτία που οδηγεί κάποιους να προβούν στην παρενόχληση των συναδέλφων τους ή των υφισταμένων τους είναι ο φόβος και η ανασφάλεια από τις συνεχείς αλλαγές και την αναδιοργάνωση του εργασιακού καθεστώτος, όπως για παράδειγμα σε περιπτώσεις εξαγορών και συγχωνεύσεων.

Οπως επίσης τονίζει ο κ. Αντωνίου, «σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και το στυλ ηγεσίας από την πλευρά των προϊσταμένων, εάν δηλαδή υπάρχει μια αυταρχικού τύπου ηγεσία και όχι μια συμμετοχικού τύπου ηγεσία. H πιθανότητα εκδήλωσης τέτοιων φαινομένων αυξάνεται όταν στην επιχείρηση επικρατεί κουλτούρα ισχύος». Αλλοι παράγοντες για τη γένεση παρενοχλητικής συμπεριφοράς στο χώρο εργασίας είναι η έλλειψη αυτονομίας των εργαζομένων, η σύγκρουση ρόλων, η έλλειψη ελέγχου, η διαρκής υπερένταση στο εργασιακό περιβάλλον και η αδυναμία πολλών διευθυντών να επιλύσουν διαφορές που αναπτύσσονται στο χώρο εργασίας.

Πώς θα περιοριστεί η συναδελφική «βία»

Οπως γίνεται φανερό, το φαινόμενο της εργασιακής παρενόχλησης οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε δυσλειτουργίες της οργανωτικής δομής μιας επιχείρησης ή ενός οργανισμού και έτσι η αντιμετώπιση αλλά και η πρόληψή του μπορεί να επιτευχθεί μόνο με επεμβάσεις από και μέσα στην ίδια την επιχείρηση. Ορισμένα από τα μέτρα πρόληψης που μπορεί να λάβει η διεύθυνση ενός οργανισμού είναι η εκπαίδευση των εργαζομένων της, ώστε να αποκτήσουν πλήρη έλεγχο στην εργασία τους, με σκοπό τη μείωση των επιπέδων άγχους, η μείωση των περιθωρίων δράσης των ανώτερων υπαλλήλων έναντι των κατωτέρων και η άμεση επικοινωνία με τους υπαλλήλους ώστε να ενημερώνεται έγκαιρα για τυχόν προβλήματα που αντιμετωπίζουν. «Γενικότερα, οι οργανισμοί οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα για την πρόληψη εκδήλωσης φαινομένων εργασιακής τρομοκρατίας και για την αποτελεσματική διαχείρισή τους.

Η διεθνής εμπειρία σε ανάλογες περιπτώσεις έχει δείξει ότι η προσανατολισμένη στις διαπροσωπικές σχέσεις συμπεριφορά, δηλαδή η προσωποκεντρική και όχι η εργοκεντρική, από την πλευρά των προϊσταμένων, αποτρέπει σε σημαντικό βαθμό την εμφάνιση τέτοιων φαινομένων», σημειώνει ο κ. Αντωνίου. Στην περίπτωση που έχει εντοπιστεί από τη διεύθυνση κάποιο κρούσμα εργασιακής παρενόχλησης, έχει αποδειχθεί ότι η μεσολάβηση στη διαμάχη που έχει ξεσπάσει ενός τρίτου -ή, ακόμα καλύτερα, εξειδικευμένου στα προβλήματα του εργασιακού χώρου- ατόμου, μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική. Οταν υπάρχουν ακραίες μορφές παρενόχλησης, η επιχείρηση μπορεί να υιοθετήσει πολιτικές υποστήριξης και θεραπείας των εργαζομένων που τις βίωσαν ή τις βιώνουν.