ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Νυχτερινή βάρδια

aer
til
gia
serv

Ο Στέλιος, καλός φίλος και συνάδελφος, κάποια στιγμή ανέλαβε βραδινή βάρδια σε ενημερωτικό site: 11 με 7 το πρωί, συν δύο ώρες πηγαινέλα. Κάτι να φτιάξει να φάει το πρωί, λίγο να χαζέψει τηλεόραση για να διώξει την υπερένταση, έφτανε 10 και δεν είχε κοιμηθεί. Δεν υπήρχε λοιπόν περίπτωση να ξυπνήσει πριν από τις 5 το απόγευμα. Οι φίλοι τον είχαμε χάσει – επικοινωνούσαμε μόνο μέσω mail. Κάπως έτσι, με εξαήμερη εργασία και μία μέρα ρεπό, πέρασαν έξι μήνες μέχρι να συναντηθούμε για να αντικρίσουμε έναν άλλο άνθρωπο. Μέσα σε μισό χρόνο είχε πάρει πάνω από δέκα κιλά. Το νυχτερινό ωράριο είχε απορρυθμίσει το βιολογικό του ρολόι: κοιμόταν μέρα, δούλευε νύχτα, έτρωγε ακατάστατα, ήταν και επιρρεπής στα «βρώμικα» και στα γλυκά…

Η περίπτωσή του μπορεί να ακούγεται ακραία, αλλά αποτελεί μια δυσάρεστη όψη της πραγματικότητας αρκετών ανθρώπων που εργάζονται νύχτα ή με κυλιόμενο ωράριο επί χρόνια, γεγονός που, όπως έχει αποδειχθεί πλέον επιστημονικά, επιβαρύνει την υγεία τους. Το ίδιο ισχύει και για όσους εργαζoμένους αλλάζουν συχνά χρονικές ζώνες (πιλότοι ή αεροσυνοδοί), αλλά και για τους επαγγελματίες που αναγκάζονται να ταξιδεύουν συχνά αεροπορικώς από το ένα ημισφαίριο στο άλλο.

Οταν τα γονίδια αναστατώνονται
Σύμφωνα με έρευνα του βρετανικού πανεπιστημίου του Surrey που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό «Proceedings of the National Academy of Sciences» (www.pnas.org), η διατάραξη του κύκλου του ύπνου και του κιρκαδικού ρυθμού, ήτοι του 24ωρου βιολογικού ρυθμού ενός οργανισμού, ανατρέπει τη φυσιολογική λειτουργία του.

Καταπονώντας τον οργανισμό

Η έρευνα αποδεικνύει ότι προκαλείται μεγάλη αναστάτωση σε περισσότερα από 1.000 γονίδια, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που λειτουργούν για τη συντήρηση, την «επισκευή» και την προστασία του οργανισμού. «Ανάλογα με το αν είναι μέρα ή νύχτα, δραστηριοποιούνται συγκεκριμένα γονίδια», εξηγεί ο παθολόγος και κλινικός φαρμακολόγος δρ Αναστάσιος Σπαντιδέας. «Δείτε για παράδειγμα τα γονίδια που εκκρίνουν την κορτιζόνη, μια ορμόνη των επινεφριδίων, από τις 2 έως τις 4 το πρωί. Τις ώρες δηλαδή που οι περισσότεροι άνθρωποι κοιμούνται, τα συγκεκριμένα γονίδια είναι ξύπνια και σε λειτουργία. Αυτό μάλιστα γίνεται μέσω ενός βιολογικού μηχανισμού, βάσει του οποίου, για να λειτουργήσουν τα εν λόγω γονίδια, ο οργανισμός πρέπει να είναι σε κατάσταση ύπνου. Εάν ένας άνθρωπος αλλάξει ωράριο, τα γονίδιά του απορρυθμίζονται, με αποτέλεσμα, εν προκειμένω, να μην παράγουν τις ποσότητες των ορμονών που χρειάζεται. Οι επιστήμονες από το πανεπιστήμιο Surrey, λοιπόν, έδειξαν ότι μετά τα τρία πρώτα βράδια απορρυθμίζονται απολύτως τα γονίδια που επιτελούν τις εν λόγω λειτουργίες».

Αυτά δεν είναι όμως τα μοναδικά προβλήματα με τα οποία έρχεται αντιμέτωπος ένας οργανισμός που λειτουργεί το βράδυ. «Γνωρίζαμε από παλιές παρατηρήσεις ότι ορισμένα νοσήματα εκδηλώνονται με μεγαλύτερη συχνότητα σε αυτούς τους ανθρώπους», συνεχίζει ο δρ Σπαντιδέας. «Με τη συγκεκριμένη έρευνα επιβεβαιώθηκε ότι άτομα που αλλάζουν βάρδιες ή εργάζονται νύχτα έχουν υψηλότερες πιθανότητες να αναπτύξουν καρκίνο, όπως επίσης καρδιαγγειακά νοσήματα (π.χ. υπέρταση) και σακχαρώδη διαβήτη.

»Αν η αναστροφή του ωραρίου γίνεται σε μόνιμη βάση, ο οργανισμός προσπαθεί να αναπροσαρμόσει τις λειτουργίες του βιολογικού ρολογιού και των γονιδίων. Εκείνο όμως που είναι περισσότερο κουραστικό είναι όταν κάποιος αλλάζει βάρδιες. Ετσι εξηγείται, επίσης, γιατί οι άνθρωποι με τζετ λαγκ αισθάνονται εξαντλημένοι, παρουσιάζοντας ναυτία, προβλήματα στο στομάχι, ακόμη και στη μνήμη.  

»Ο οργανισμός, πάντως, έχει την τάση να επανέρχεται στην κανονική του κατάσταση. Εξι με οκτώ ώρες ύπνου ημερησίως είναι απαραίτητες για να μπορέσει να ανασυγκροτηθεί, να ξεκουραστεί και να διορθώσει τυχόν δυσλειτουργίες. Συγχρόνως, η άσκηση και η σωστή διατροφή είναι γενικοί κανόνες που επηρεάζουν την καλή λειτουργία και το αμυντικό του σύστημα, ανεξάρτητα από τα ωράριά του».

Το πείραμα

Οι ερευνητές από το πανεπιστήμιο του Surrey παρακολούθησαν 22 άντρες και γυναίκες, 22-29 ετών, επί τρεις ημέρες μέσα σε ειδικό χώρο όπου είχαν τον έλεγχο του φωτισμού και μετέτρεψαν σταδιακά μια κανονική ημέρα 24 ωρών σε ημέρα 28 ωρών. Μετά το πέρας του τριημέρου, ο κύκλος του ύπνου των συμμετεχόντων είχε μετατοπιστεί κατά 12 ώρες.

Οι ερευνητές πήραν αίμα από κάθε συμμετέχοντα πριν από το πείραμα και επανέλαβαν την αιμοληψία την τρίτη ημέρα. Σύμφωνα με την πρώτη εξέταση, περίπου 1.396 γονίδια είχαν ομαλή 24ωρη λειτουργία. Στο δεύτερο δείγμα, μόνο τα 40 διατήρησαν το ρυθμό τους.

Πάνος Περιστέρης: 35 ετών, προϊστάμενος βάρδιας στην Goldair για τις πτήσεις της Aegean – «Εχω μάθει να “διαβάζω” το σώμα μου»

Εργάζομαι επί δέκα χρόνια στο αεροδρόμιο, σε διαφορετικά πόστα. Συνήθως έχω από 10 έως 15 νυχτερινές βάρδιες. Σε αυτές υπολογίζουμε όχι μόνο το κλασικό ωράριο από τις 10 το βράδυ έως τις 6 το πρωί, αλλά και τις βάρδιες 3-11 και 4-12 το πρωί, καθώς πρέπει να ξυπνήσω 2-3 ώρες πριν. Ο ύπνος μου συνήθως είναι σπαστός και φτάνει συνολικά τις 6 ώρες μέσα στη μέρα. Αν τελειώσω 11-12 το πρωί, για παράδειγμα, κοιμάμαι λίγο το μεσημέρι και, αν τα καταφέρω, άλλες δύο ώρες το βράδυ πριν ξαναπιάσω δουλειά. Μου έχει τύχει βέβαια καλοκαίρι, που η διάρκεια της μέρας είναι μεγάλη και το φως δυνατό, να μην κοιμηθώ καθόλου από τη μία βάρδια έως την άλλη.

Η διατροφή μου εξαρτάται από το πρόγραμμα. Είναι δύσκολο να τηρήσεις τα 5-7 μικρά γεύματα που απαιτεί ένα ισορροπημένο διαιτολόγιο. Οταν εργάζομαι νύχτα, ιδανικά, θα φάω ένα καλό γεύμα στο σπίτι πριν πιάσω δουλειά, θα έχω μια μπανάνα μαζί μου για το διάλειμμα γύρω στις 3 το πρωί και θα πάρω πρωινό (γάλα με δημητριακά) τα ξημερώματα πριν κοιμηθώ. Εχω γυρίσει όμως σπίτι και έχω βάλει να βράσω μακαρόνια στις 7 το πρωί. Ή, αντί για φρούτο στο ενδιάμεσο, έχω φάει ουκ ολίγες φορές κρουασάν ή σοκολάτα. Δεν είναι εύκολο να ελέγχεις τη διατροφή σου κάθε φορά. Επίσης, πίνω άπειρες δόσεις καφέ μέσα στη μέρα για να αντιμετωπίσω την υπνηλία.

Εχω μάθει, όμως, μέσα στα χρόνια να «διαβάζω» το σώμα μου. Και αν δουλεύω 10 μέρες συνεχόμενες χωρίς ρεπό σε διάφορες βάρδιες, ξέρω ότι, αν δεν προσέξω τι τρώω και πόσο κοιμάμαι, την έκτη μέρα θα έχω ζαλάδες και πονοκεφάλους. Γι’ αυτό και προσπαθώ να μη φτάνω σε σημείο εξάντλησης. Δεν κανονίζω, για παράδειγμα, τίποτα με τους φίλους μου αν δεν κοιτάξω το πρόγραμμά μου και δεν υπολογίσω τις ώρες που θα έχω στη διάθεσή μου για να κοιμηθώ.

Ειρήνη Θεοχαράκη , 35 ετών, τηλεφωνήτρια στο ραδιοταξί Πειραιάς 1 – «Κοιμάμαι όταν… προλαβαίνω»

Φέτος συμπληρώνω δέκα χρόνια εναλλασσόμενου ωραρίου. Για μεγάλο διάστημα οι βάρδιες ήταν δύο πρωινές, δύο απογευματινές, δύο βραδινές κ.ο.κ. Πλέον όμως έχω το δεκαήμερο περίπου δύο νυχτερινά (από τις 10 ή τις 12 το βράδυ έως τις 6 το πρωί). Αυτό σημαίνει ότι την επόμενη μέρα κοιμάμαι γύρω στις 8.30 αν είναι καθημερινή, καθώς περιμένω να φύγουν πρώτα τα παιδιά για το σχολείο, ή κατά τις 7 τα Σαββατοκύριακα.

Γενικώς ρυθμίζω τη ζωή μου ανάλογα με το πρόγραμμα που βγαίνει κάθε μήνα. Δεν είναι μόνο η νυχτερινή βάρδια που απορρυθμίζει το βιολογικό μου ρολόι. Είναι και το κυλιόμενο ωράριο, αφού κάθε μέρα κοιμάμαι διαφορετικές ώρες. Και ως μητέρα δύο παιδιών, με αυξημένες υποχρεώσεις και στο σπίτι, κοιμάμαι όταν… προλαβαίνω. Το ίδιο συμβαίνει και με το φαγητό. Μπορεί να είμαι από τη φύση μου αδύνατη, αλλά σε καμία περίπτωση δεν τρέφομαι σωστά. Ευτυχώς, μέχρι στιγμής είμαι καλά. Εξετάσεις έχω να κάνω δύο χρόνια.

Σπύρος Πουλόπουλος, 40 ετών, σερβιτόρος  στο εστιατόριο «Βαρβάκης» – «Κάνω εξετάσεις κάθε έξι μήνες»

Δουλεύω σε εστιατόρια και μουσικές σκηνές από το 1991 και, με ελάχιστες εξαιρέσεις, όλα αυτά τα χρόνια εργάζομαι νύχτα. Στην τωρινή μου δουλειά, επειδή το μαγαζί είναι 24ωρο, το ωράριο είναι σπαστό: τη μία εβδομάδα είμαι νύχτα (11-7) και την άλλη πρωί (7-3). Οταν τελειώνω τη νυχτερινή βάρδια και γυρίζω σπίτι, χρειάζεται να περάσουν τουλάχιστον δύο ώρες μέχρι να με πάρει ο ύπνος. Επειτα όμως κοιμάμαι αρκετά -εκτός και αν έχω να κάνω δουλειές (π.χ. να πληρώσω λογαριασμούς), οπότε μένω ξάγρυπνος γιατί οι υπηρεσίες λειτουργούν πρωινές ώρες.

Ο νυχτερινός ύπνος δεν αναπληρώνεται με τίποτα. Και πάντα νιώθω κουρασμένος, παρόλο που, ως επαγγελματίας, δεν αφήνω να φανεί κάτι τέτοιο. Ο οργανισμός μου όμως επιβαρύνεται. Ευτυχώς, δεν είχα ποτέ πονοκεφάλους ή ζαλάδες. Κάνω, βέβαια, εξετάσεις περίπου κάθε έξι μήνες.

Γενικά το βράδυ δεν νυστάζω, ειδικά αν έχει δουλειά. Οταν δεν έχει, όμως, από τις 2 μέχρι τις 5 είναι πιο δύσκολα. Νιώθω πού και πού κρυάδες, αλλά όχι κάτι περισσότερο. Το πρωί που τελειώνω τη δουλειά, αισθάνομαι την ανάγκη να φάω κανονικό γεύμα. Τρώω και πέφτω για ύπνο. Ευτυχώς, έχω καλό μεταβολισμό και είμαι πάντα στα ίδια κιλά.

Ελευθερία Λελεκάκη, 33 ετών, ειδικευόμενη αναισθησιολόγος στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Νίκαιας – «Είναι σαν να βρίσκομαι σε διαρκές τζετ λαγκ»

Είμαι στο τρίτο έτος της ειδικότητας, αλλά κάνω εφημερίες επί τέσσερα χρόνια, συμπεριλαμβανομένου και του αγροτικού. Εχω πολλές εφημερίες μέσα στο μήνα. Αυτή την εβδομάδα, για παράδειγμα, είχα τρεις και έχω κοιμηθεί κατά μέσον όρο τέσσερις ώρες τη μέρα. Το πρόγραμμα βγαίνει στα μέσα κάθε μήνα, οπότε και γνωρίζουμε πάνω-κάτω πώς θα ρυθμίσουμε την καθημερινότητά μας το επόμενο διάστημα. Επειδή όμως η κούραση είναι πολλή και τα νυχτέρια βάναυσα σ’ εμάς, δεδομένου ότι έχουμε πολλή δουλειά στα χειρουργεία, τα πράγματα για την κανονική μας ζωή είναι δύσκολα. Ο ύπνος είναι λίγος και σπαστός, ενώ είναι σύνηθες από την υπερένταση να μην μπορείς να κοιμηθείς εύκολα.

Οι πονοκέφαλοι και η πτώση του ανοσοποιητικού, που έχουν ως αποτέλεσμα να αρπάξεις εύκολα μια ίωση και να την ξεπεράσεις δύσκολα, είναι μέσα στο πρόγραμμα. Οπως και το ότι καμιά φορά χάνεις τις μέρες. Μου έχει τύχει να γυρίσω από εφημερία και να κοιμηθώ όλη την επόμενη μέρα. Είναι σαν να βρίσκομαι σε διαρκές τζετ λαγκ, με ένα συνεχώς απορρυθμισμένο βιολογικό ρολόι. Από τον Οκτώβριο ξεκίνησα μια δίαιτα, την οποία ακολουθώ με μεγάλη δυσκολία λόγω του ωραρίου μου. Είναι μέρες που μέχρι τις 8 το βράδυ δεν έχω πιει νερό. Το καλοκαίρι του αγροτικού μου, που είχα βαριές εφημερίες, πήρα πέντε κιλά και τα επόμενα χρόνια της ειδικότητας πήρα άλλα δέκα, τα οποία έχασα με μεγάλο κόπο.

Τυχαίνει ωστόσο να παραγγείλεις κάτι, μετά να μπεις στο χειρουργείο και να φας τελικά στη 1-2 μετά τα μεσάνυχτα, χωρίς να έχεις φάει τίποτα όλη μέρα. Και αν αυτό δεν είναι ο κανόνας, μία-δύο φορές την εβδομάδα συμβαίνει οπωσδήποτε. Οταν χαλαρώσω έπειτα από ένα σοβαρό περιστατικό στις 3 το πρωί, μπορεί να φάω οτιδήποτε – έχω απενοχοποιήσει τα πάντα.

Αλλά και με τους καφέδες χάνω το μέτρημα. Μπορεί να πιω 4-5 τη μέρα. Και τώρα προσπαθώ κάπως να τους περιορίσω, γιατί με έπιασαν ταχυκαρδίες. Ειδικά στην ειδικότητά μου, δεν είναι μόνο η παχυσαρκία το πρόβλημα, αλλά και η υπέρταση λόγω υπερβολικού άγχους.