ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Ισπανική «πινελιά» στην εικόνα της Αθήνας

Η επίσημη αναγγελία της συνεργασίας του διάσημου Ισπανού αρχιτέκτονα Σαντιάγο Καλατράβα με τον Οργανισμό «Αθήνα 2004» ήταν το γεγονός τις δύο τελευταίες ημέρες που μετατόπισε το ενδιαφέρον για τη διεξαγωγή των Ολυμπιακών Αγώνων από θέματα οικονομικά, συντονιστικά και λειτουργικά σε ζητήματα αισθητικής και αστικού συμβολισμού.

Ο Σαντιάγο Καλατράβα, από τους νεότερους σε ηλικία μεγάλους αστέρες της διεθνούς αρχιτεκτονικής, με εμπειρία στην εμφύτευση μνημειακών αρχιτεκτονικών έργων τόσο στην πατρίδα του (Βαρκελώνη, Βαλένθια, Σεβίλλη) όσο και σε άλλες χώρες (ΗΠΑ, Πορτογαλία, Γαλλία και τώρα και Ελλάδα), θα είναι ο μοναδικός αρχιτέκτων παρόμοιου βεληνεκούς που θα συνεργαστεί για το 2004.

Επί της ουσίας, όπως παραδέχονταν και αρκετοί παράγοντες, η συμφωνία με τον Καλατράβα εξωραΐζει κατά μία έννοια τις άτολμες ώς τώρα αρχιτεκτονικές επιλογές του «Αθήνα 2004» (με εξαίρεση ίσως το Φάληρο). Κατά μία άλλη έννοια, οι ευρείας κλίμακας παρεμβάσεις στον χώρο του ΟΑΚΑ εξασφαλίζουν μία πανοραμική τηλεοπτική άποψη της Αθήνας και μεταφέρουν σε όλον τον κόσμο την εικόνα μίας ευημερούσας και ευέλικτης στα μηνύματα της νέας εποχής Ελλάδας.

Υπάρχει και η πιο πραγματιστική άποψη που αναζητεί τη χρησιμότητα αυτών των έργων και μετά το 2004 που εκ πρώτης όψεως φαίνεται ότι είναι σημαντική. Στον χώρο του ΟΑΚΑ κληροδοτείται ένας κλειστός εκθεσιακός χώρος και στη Νερατζιώτισσα ένας μνημειακός σύνθετος σταθμός, που παρόμοιος δεν θα υπάρχει κατά τα λεγόμενα στην Αττική. Η εμπλοκή του Σαντιάγο Καλατράβα στους Αγώνες της Αθήνας επαναπροσδιορίζει τον ρόλο της δημόσιας αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα, ένας ρόλος παντελώς ώς τώρα περιφρονημένος. Επαναφέρει τα σύνθετα ζητήματα της μνημειακότητας σε κοινόχρηστους χώρους (και κατ’ επέκτασιν της ιδεολογίας στη δημόσια ζωή), της διάχυσης της αρχιτεκτονικής σε πολυεπίπεδους τομείς της ζωής και της σύνδεσής της με την οικονομία, την αγορά του πολιτισμού και του τουρισμού, την ψυχολογία του πολίτη, τη δημόσια συμπεριφορά, την έννοια του αστικού κάλλους και της σχέσης του με τη σύγχρονη ζωή και τη Φύση. Η συνεργασία του Σαντιάγο Καλατράβα με την ελληνική πολιτεία επισημοποιεί με τρόπο συμβολικό όσο και πρακτικό την προσδοκώμενη ένταξη της Ελλάδας στην ομάδα εκείνη των προηγμένων χωρών που αντιλαμβάνονται τη δημόσια αρχιτεκτονική ως τμήμα της διεθνούς θέσης τους και ως αντανάκλαση της κοινωνικής τους ωριμότητας.

Μνημειακός σταθμός στη Νεραντζιώτισσα

Την αρχιτεκτονική υπογραφή του Σαντιάγο Καλατράβα, που έχει αναλάβει και την αναμόρφωση του χώρου του Ολυμπιακού Σταδίου, θα έχει ο νέος πολυσύνθετος σταθμός- κόμβος της Νεραντζιώτισσας που πρόκειται να κατασκευαστεί έως το τέλος του 2002, μεταξύ των υπαρχόντων σταθμών του ΗΣΑΠ, Ειρήνης και Αμαρουσίου.

Το έργο, το οποίο ο υπουργός Μεταφορών και Συγκοινωνιών Χρήστος Βερελής χαρακτήρισε χθες ως «μνημείο εποχής που θα χρειαστεί η Αθήνα, όταν τα φώτα όλου του κόσμου θα είναι στραμμένα πάνω της», θα αποτελέσει την πύλη του Ολυμπιακού Σταδίου και θα περιλαμβάνει τρία επιμέρους τμήματα: τον σταθμό του ΗΣΑΠ επί της σιδηροδρομικής γέφυρας που διέρχεται πάνω από την Αττική Οδό, τον σταθμό του προαστιακού σιδηροδρόμου κάτω από τον σταθμό του ΗΣΑΠ στο μεσοδιάζωμα της Αττικής Οδού και μια στάση λεωφορείων επί της οδικής γέφυρας της οδού Νεραντζιωτίσσης. Παρ’ ότι το έργο του προαστιακού σιδηροδρόμου δεν έχει ανατεθεί ακόμα, η κοινοπραξία «Αττική Οδός» έχει αναλάβει να κατασκευάσει τις απαραίτητες υποδομές στο μεσοδιάζωμα της λεωφόρου ώστε να είναι δυνατή η κατασκευή του νέου σταθμού. Ετσι το έργο θα έχει πολλαπλή χρησιμότητα. Κατ’ αρχάς, θα διευκολύνει την πρόσβαση στο νέο αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος» μέσω μετεπιβίβασης στον προαστιακό σιδηρόδρομο από τα δίκτυα των ΗΣΑΠ και της ΕΘΕΛ, που φυσικά θα είναι ιδιαιτέρως αυξημένη την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων. Επειτα θα εξυπηρετεί την υπό ραγδαία ανάπτυξη ευρύτερη περιοχή της Νεραντζιώτισσας.

Τέλος, θα προσφέρει πρόσθετες δυνατότητες εξυπηρέτησης του ΟΑΚΑ, λόγω της θέσης του στο βόρειο άκρο του Ολυμπιακού Σταδίου, μέσω δύο διαδρόμων πεζών, που θα παρέχουν τη δυνατότητα διαχωρισμού των επιβατών που καταφθάνουν και των επιβατών που αναχωρούν από τις ολυμπιακές εγκαταστάσεις.

Αυτή η δυνατότητα θα φανεί ιδιαιτέρως χρήσιμη, αφού κατά τη διεξαγωγή των Αγώνων θα υπάρχει ταυτόχρονη άφιξη και αναχώρηση θεατών.

Εγινε γνωστό μάλιστα πως ο κ. Καλατράβα έχει προτείνει μια πιο ολοκληρωμένη διασύνδεση του κόμβου της Νεραντζιώτισσας με τις εγκαταστάσεις του Ολυμπιακού Σταδίου, μέσω διαδρόμων, γεφυρών και σηραγγών που θα επιτρέπουν στους επιβάτες να μη βγαίνουν σε εξωτερικό χώρο κατά τη μετάβασή τους από το ένα σημείο στο άλλο.

Ο σταθμός, η μελέτη του οποίου προβλέπεται να ολοκληρωθεί σε τρεις μήνες, θα έχει έκταση 10.000 τ.μ., θα κοστίσει περί τα 3,5-4 δισ. δραχμές και αρχικά θα εξυπηρετεί 6.000 επιβάτες, με προοπτική αυτός ο αριθμός να αυξηθεί κατακόρυφα κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων.

Διείσδυση της Φύσης στο ΟΑΚΑ

Από το 1982 όταν το ΟΑΚΑ εγκαινιάστηκε με την ευκαιρία των Πανευρωπαϊκών Αγώνων Στίβου έως σήμερα τίποτε δεν έχει γίνει για τη συντήρηση του ευρύτερου χώρου. Η ποιότητα του περιβάλλοντος στην Καλογρέζα είναι γνωστή όχι μόνο σε όσους έχουν ενδιαφέρον και λόγο να επισκέπτονται τις αθλητικές εγκαταστάσεις αλλά και στους χιλιάδες επιβάτες του Ηλεκτρικού που καθημερινά αντιμετωπίζουν την αποκαρδιωτική εικόνα σκουπιδιών, σκουριασμένων μετάλλων, γηρασμένου μπετόν, αφυδατωμένων δέντρων και θάμνων.

Η κατάσταση είναι γνωστή αλλά τώρα πλέον με το δείκτη του ρολογιού να δείχνει «και πέντε», η αναμόρφωση και αναβάθμιση του ευρύτερου χώρου του ΟΑΚΑ προχωράει με τη συνεργασία του Σαντιάγο Καλατράβα.

Απευθείας ανάθεση

Το έργο της συνολικής ανάπλασης (και επανασχεδιασμού σε μεγάλη έκταση) γίνεται με απευθείας ανάθεση από τη Γενική Γραμματεία Αθλητισμού, έπειτα από την παρουσίαση της προμελέτης εκ μέρους του Ισπανού αρχιτέκτονα μόλις προχθές στην Εθνική Πινακοθήκη. Ο Καλατράβα προτείνει μία άλλη αισθητική και ιδεολογική ερμηνεία του ευρύτερου χώρου. Ξεκινάει με δεδομένες κατασκευές (Στάδιο, Ποδηλατοδρόμιο, Κολυμβητήριο, Μπάσκετ) τις οποίες εντάσσει σε ένα επανασχεδιασμένο περιβάλλον. Κεντρική θέση στην προμελέτη του Καλατράβα έχει η διείσδυδη της Φύσης, η ανακάλυψη και η εφεύρεση των φυσικών στοιχείων, όπως η δημιουργία ενός ποταμού και η ευρεία πυκνή φύτευση με δέντρα της αττικής χλωρίδας.

Αυτό το στοιχείο το τόνισε ο ίδιος ο Καλατράβα, υπαινισσόμενος την ισότιμη διαπλοκή των οικολογικών παραμέτρων στον αρχιτεκτονικό προβληματισμό καθώς και την αποδοχή ενός ενεργού ρόλου του υδάτινου στοιχείου και των δέντρων (με όλους τους συμβολισμούς τους) στη διαμόρφωση γενικής αισθητικής, πρακτικής λειτουργίας και ψυχολογικής διάθεσης.

Το Στάδιο και το Ποδηλατοδρόμιο θα αποκτήσουν θόλο, ελαφράς κινητής κατασκευής, που θα έρθει έτοιμος από το εξωτερικό.

Κεντρικό σημείο της διαμόρφωσης είναι η δημιουργία ενός ημικυκλικού τόξου που νοητά και πρακτικά συνδέει τα δύο άκρα του ευρύτερου χώρου, διαχωρίζει λειτουργίες και απελευθερώνει χώρο περιπάτου και δραστηριοτήτων. Το τόξο χαράσσεται με πυκνή φύτευση δέντρων σε παράλληλη τροχιά με ένα τεχνητό ποταμό που διασφαλίζουν το μικροκλίμα.

Η Αγορά

Ακριβώς πίσω θα υπάρχει η λεγόμενη Αγορά, κλειστός χώρος για εστιατόρια και καταστήματα, με άπλετο φυσικό φως που μετά τους Αγώνες θα μπορεί να χρησιμεύει για εκθέσεις προϊόντων. Ανάμεσα στο Στάδιο και το Ποδηλατοδρόμιο, απέναντι από τον ημικυκλικό άξονα θα υπάρχει ένα τείχος 200μ. ειδικά επεξεργασμένο ώστε να «αναπνέει» σαν φυσικός οργανισμός, πάνω στο οποίο θα προβάλλονται βίντεο.

Το τείχος θα ορίζει και την πλάζα, όπου θα γίνουν και εκδηλώσεις της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας και θα γειτνιάζει με τον πύργο της Ολυμπιακής Φλόγας, ένα «τοτέμ» του χώρου που δρα συμβολικά. Λέγεται ότι η αφή της Ολυμπιακής Φλόγας θα είναι ένα στοιχείο έκπληξης, που κρατιέται μυστικό. Ν. Β.

Επίλεκτο μέλος της αρχιτεκτονικής

Ο 50χρονος Σαντιάγο Καλατράβα, χωρίς να είναι ο μόνος Ισπανός αρχιτέκτονας, ο οποίος κάνει σήμερα διεθνή καριέρα, συμβολίζει, κατά κάποιον τρόπο, το δυναμισμό, την εξωστρέφεια και τον δημιουργικό πλουραλισμό, που επέδειξε η Ισπανία αμέσως μετά την είσοδό της στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Αποκορύφωμα της ισπανικής ανάδυσης υπήρξε το 1992, όταν η χώρα κλήθηκε να φιλοξενήσει ταυτόχρονα δύο εξαιρετικής σημασίας γεγονότα: τους Ολυμπιακούς Αγώνες στη Βαρκελώνη και την Παγκόσμια Εκθεση ΕΧΡΟ ’92, στη Σεβίλλη. Ο Καλατράβα έδωσε το «παρών» και στις δύο πόλεις με έργα, τα οποία γνώρισαν εντυπωσιακή προβολή: στη Βαρκελώνη σχεδίασε τον πύργο επικοινωνίας και στη Σεβίλλη υπέγραψε την περίφημη γέφυρα του Αλαμίγιο που συνδέει την πόλη με το νησί Καρτούχα.

Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε ότι η γέφυρα της Σεβίλλης, μία αέρινη κατασκευή που θύμιζε άρπα, απέσπασε ακόμα μεγαλύτερη δημοσιότητα κι από την ίδια την έκθεση. Σύντομα η εντυπωσιακή κατασκευή του Καλατράβα έγινε το σύμβολο της νέας Σεβίλλης που εξακολουθεί να εξαργυρώνει τα οφέλη εκείνης της περιόδου.

Ο Σαντιάγο Καλατράβα, μετά το 1992, θεωρείται επίλεκτο μέλος του τζετ σετ της αρχιτεκτονικής ανήκει δηλαδή στην κατηγορία των αρχιτεκτόνων που διατηρούν περισσότερα από ένα πολυπρόσωπα γραφεία σε διαφορετικές πόλεις της Ευρώπης και της Αμερικής και αναλαμβάνουν μείζονα έργα σε όλο τον κόσμο.

Το χαρακτηριστικό αρχιτεκτονικό αποτύπωμα του Σαντιάγο Καλατράβα (σκελετοειδείς κατασκευές που αναπαράγονται και στην περίπτωση του δικού μας ΟΑΚΑ) ταξιδεύει παντού: στο αεροδρόμιο «Σατολάς» της Λιόν που θυμίζει από μακριά ερπετό εν κινήσει, στο νέο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Μιλγουόκι των Ηνωμένων Πολιτειών ή στο συγκοινωνιακό κόμβο της Λισσαβώνας «Οριέντε», που κατασκευάστηκε πριν από τρία χρόνια για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της πορτογαλικής πρωτεύουσας, στη διάρκεια της Παγκόσμιας Εκθεσης του 1998.

Τηρουμένων των αναλογιών, δεν αποκλείεται στη Νερατζιώτισσα του Αμαρουσίου να δούμε την εξέλιξη της ιδέας που εφαρμόστηκε στη Λισσαβώνα. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι η εμπλοκή του Καλατράβα στα ολυμπιακά έργα της Αθήνας, εντάσσουν για πρώτη φορά την πρωτεύουσα στον παγκόσμιο αρχιτεκτονικό χάρτη, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Στα έργα του Σαντιάγο Καλατράβα αναγνωρίζονται ευρύτερες ευαισθησίες που έχουν να κάνουν με καθαρές αξίες της γλυπτικής και συχνά φτάνουν μέχρι την οικολογία. Ο ίδιος λέει: «Ο σκοπός μου ως αρχιτέκτονα είναι να χτίζω χρήσιμα κτίρια και προσπαθώ πάντα να δουλεύω με τρόπο καθαρό και έντιμο. Θέλω επίσης το έργο μου να είναι διαφανές και ευανάγνωστο. Αλλά ως αρχιτέκτονας πιστεύω ότι μπορώ να χρησιμοποίησω το έργο μου ως μέσον για να εκφράσω αισθητικές απόψεις, όπως ακριβώς ένας ζωγράφος ή ένας γλύπτης».