ΚΟΣΜΟΣ

Αποψη: Το πολιτισμικό τραύμα που δεν λέει να κλείσει

Αποψη: Το πολιτισμικό τραύμα που δεν λέει να κλείσει

Υποθέτω ότι μέχρι σήμερα σχεδόν όλοι μας έχουμε διαβάσει απόψεις ή δει φωτογραφίες από τη ρατσιστική δολοφονία του George Floyd από τον Derek Chauvin. Είναι δύσκολο να τιθασεύσει κανείς την οργή και τη λύπη που ξεχειλίζουν στη θέα του βίντεο της δολοφονίας του αδελφού μας. Η σκληρότητα, η ψυχραιμία, η αδιαφορία, η σιγουριά που έχει το βλέμμα και το σώμα του δολοφόνου την ώρα που πιέζει το γόνατό του στον λαιμό ενός ανθρώπου ο οποίος παρακαλάει για έλεος είναι κυριολεκτικά (για εμένα τουλάχιστον) συγκλονιστική και ανατριχιαστική.

Είναι για εμένα συγκλονιστική και ανατριχιαστική και εγώ είμαι ένας άνθρωπος που τιμά και σέβεται τον λαμπρό αφρικανικό και αφροαμερικανικό πολιτισμό, που προσπαθεί να μάθει από το ανθηρό, φιλάνθρωπο, αισιόδοξο, στιβαρό, εμπνευστικό, γενναιόδωρο, ταυτόχρονα εξαιρετικά πνευματώδες και παιχνιδιάρικο πλατωνικό πνεύμα της μαύρης φυλής. Δεν μπορώ καν να φανταστώ, κυριολεκτικά, την ένταση των συναισθημάτων που προκάλεσε και συνεχίζει να προκαλεί και θα συνεχίζει να προκαλεί αυτό το βίντεο στους αφρο(Αμερικανούς) αδελφούς μας, οι οποίοι δεν είναι ένα και ενιαίο σύνολο, αλλά πολλές και διαφορετικές προσωπικότητες, με ονόματα και επίθετα.

Θα αποφύγω να γράψω εκτενώς για την ιστορία/τις ιστορίες πίσω από αυτήν την δολοφονία, για τα εκατομμύρια συνδέσεων που μπορούν να γίνουν με θέματα όπως ο συστημικός ρατσισμός, η δουλεία, το αμερικανικό σωφρονιστικό σύστημα, ο “war on drugs”, η Cambridge Analytica, τα Breitbart news, ο Donald Trump, ο Martin Luther King, o Malcolm X, εν ολίγοις με Το Θεμα του πολιτισμικού τραύματος της δουλείας. Αντ’ αυτού θα γράψω μερικά λόγια για τον πανέμορφο λόγο του Killer Mike, Αφροαμερικανού βετεράνου ράπερ με σημαντικότατο καλλιτεχνικό εκτόπισμα.

Μερικές προλογικές σημειώσεις για την έννοια του πολιτισμικού τραύματος

Τα λόγια του Atlanta native Killer Mike έρχονται να προστεθούν στην γενεαλογία της «προοδευτικής αφήγησης του τραύματος» σύμφωνα με την ορολογία του Ron Eyerman. Ο τελευταίος, στη συμμετοχή του στον κλασικό συλλογικό τόμο του jeffrey Alexander[1] για το πολιτισμικό τραύμα διατύπωσε την άποψη ότι η (πάντα εν εξελίξει) διαμόρφωση της αφροαμερικανικής ταυτότητας ήταν και παραμένει αποτέλεσμα μιας διαλεκτικής συζήτησης ανάμεσα σε δύο διακριτές παραδόσεις διαπραγμάτευσης του τραύματος της δουλείας: την προοδευτική και την τραγική.

Για την θεωρία του πολιτισμικού τραύματος το άμεσο βίωμα δεν αποτελεί προϋπόθεση για την εμφάνιση του τραύματος. Είναι οι μεθύστερες λειτουργίες νοηματοδότησης όπως η αναμνημόνευση και η αναπαράσταση που καθορίζουν το κατά πόσο ένα γεγονός, στην προκειμένη περίπτωση η δουλεία, θα παραγάγει τραύμα. Η μνήμη και η αναπαράσταση, λοιπόν, βρίσκονται σε σχέση διαλεκτικής αλληλεπίδρασης, με τα μέσα μαζικής επικοινωνίας να ενορχηστρώνουν τη διαδικασία ως συνδετικοί κρίκοι ανάμεσα στο ατομικό και το συλλογικό βίωμα, την προσωπική και ομαδική μνήμη. Συνεπώς, ακόμα και αν δεν έχουν βιώσει τη δουλεία, οι σύγχρονοι Αφροαμερικανοί συνεχίζουν να αναφέρονται στην πρωταρχική σκηνή, δηλαδή το τραύμα της δουλείας, προκειμένου να νοηματοδοτήσουν την ύπαρξή τους στο παρόν.

Η «προοδευτική αφήγηση του τραύματος» έχει μακρά ιστορία με βασικότερους σταθμούς, μεταξύ πολλών άλλων, την Harlem Renaissance τους New Negros, τον W.E.B. Du Bois, το Niagara Movement, το Montgomery Bus Boycott και τον Martin Luther King. Εντελώς συνοπτικά, για την παράδοση αυτή οι Αφροαμερικανοί απόγονοι των δούλων έπρεπε να στοχεύουν στην ενσωμάτωσή τους στην αμερικανική κοινωνία καλλιεργώντας παράλληλα της πλούσιες πνευματικές παραδόσεις των Αφρικανών προγόνων τους. Οι σημαντικότερες προσωπικότητες της εν λόγω ερμηνείας του τραύματος έκλειναν πάντα προς τη συμπόρευση με το λευκό πληθυσμό, τις ειρηνικές διεκδικήσεις, την επέκταση των νομικών κατακτήσεων, την χριστιανικής έμπνευσης μετατροπή του κακού παρελθόντος σε ένα αισιόδοξο παρόν, την κατανόηση της δουλείας ως ένα απαραίτητο προπαρασκευαστικό στάδιο στον δρόμο για την αυτοεκπλήρωση, και γιατί όχι, την αποδοχή και τη λύτρωση. Επίσης, έβλεπαν με σχετική καχυποψία τη διαρκή υπενθύμιση του τραυματικού παρελθόντος, αφού θεωρούσαν ότι η φυλή έπρεπε να προχωρήσει, να αποτινάξει τα βάρη και τις αρνητικές εικόνες και να οραματιστεί με αισιοδοξία το μέλλον της.

Πώς συνδέεται ο λόγος του Killer Mike με αυτήν την παράδοση;

Ήδη στα πρώτα δευτερόλεπτα της ανακοίνωσής του ο δακρυσμένος Mike αποσαφηνίζει ότι έρχεται από μια οικογένεια με πατέρα και ξαδέρφους αστυνομικούς και ότι δεν συμφωνεί με την άποψη ότι «όλοι οι μπάτσοι είναι ίδιοι» (δεν χρησιμοποιεί προφανώς αυτά τα λόγια, αλλά αυτό είναι το νόημα). Στη συνέχεια, αναγνωρίζει ότι είναι αδύνατον να ειπωθεί κάτι αισιόδοξο για την υπόθεση Floyd, όμως νιώθει ότι έχει χρέος να μιλήσει σε αυτήν την κρίσιμη συγκυρία.

Αμέσως μετά έρχεται η ρητή αναφορά στο όνομα του Martin Luther King και τους χριστιανούς πάστορες που κάποτε διαδήλωσαν ειρηνικά για τα δικαιώματα της φυλής και προτρέπει (πιο σωστά επικαλείται το καθήκον) τον αφροαμερικανικό πληθυσμό που βρίσκεται σε κατάσταση δίκαιης οργής να μην συμμετάσχει στην καταστροφή των υποδομών της Ατλάντα. Η έντονα επιτονισμένη λέξη duty συνδέεται μετωνυμικά με την προηγούμενη αναφορά στον King και έχει χριστιανικές συνδηλώσεις. Για τον Mike είναι καθήκον των Αφροαμερικανών πολιτών να προστατεύσουν το σπίτι τους/τα σπίτια τους που θα αποτελέσουν το καταφύγιο προκειμένου να δημιουργήσουν ένα πλάνο, να οργανωθούν και να ετοιμάσουν τις επόμενες κινήσεις τους (plant, strategize, organize, mobilize).

Για τον Mike υπάρχει μόνο ένας δρόμος και αυτός ο δρόμος είναι οι κάλπες: «Ήρθε η ώρα, να μαυρίσουμε (beat up) τους εισαγγελείς που δεν ξέρουν να κάνουν το καθήκον τους, να ελέγξουμε τη δημοτικές και τις αστυνομικές αρχές. H Ατλάντα μπορεί να μην είναι τέλεια, αλλά είναι σε καλύτερη κατάσταση από ποτέ».

Στη συνέχεια ο λόγος του φορτίζεται έντονα όταν περιγράφει το σοκ που του προκάλεσε η επιλογή ενός ανθρώπου να πιέσει τον λαιμό ενός άλλου ανθρώπου (human being) για επτά ολόκληρα λεπτά. Η φράση του “and we watched it like murder porn” είναι από τις πιο διαυγείς στιγμές του Mike. Πολύ σωστά επισημαίνει ότι αυτή η εικόνα δίκαια εξόργισε τους Αφροαμερικανούς πολίτες που εξεγείρονται, όμως η οργή αυτή πρέπει να μεταφραστεί σε ειρηνική πολιτική κινητοποίηση.

Το πολιτικό μανιφέστο του διατυπώνεται τα επόμενα δευτερόλεπτα: «δεν θέλουμε καμένα κτίρια, θέλουμε να δούμε τον συστημικό ρατσισμό να καίγεται συθέμελα». Συνεχίζει κάνοντας μια καίρια ιστορική αναφορά στους δουλοκτήτες του Νότου και την απάνθρωπη ρατσιστική ιδεολογία τους που γονιμοποιεί και οπλίζει τα χέρια των σύγχρονων ρατσιστών. Ωστόσο, παρατηρεί ότι η Ατλάντα έχει διανύσει αρκετό δρόμο στο θέμα των πολιτικών δικαιωμάτων με αποτέλεσμα «πάνω από πενήντα εστιατόρια να βρίσκονται στην ιδιοκτησία μαύρων γυναικών». Αυτές τις κατακτήσεις δεν θέλει να δει να καίγονται από τη δίκαιη οργή των διαδηλωτών.

Στο επόμενο κομμάτι της δήλωσής του απαιτεί από τα συστημικά κανάλια (CNN) να σταματήσουν να ποτίζουν με φόβο τη δημόσια σφαίρα: «Σταματήστε να κάνετε τους ανθρώπους να νιώθουν φοβισμένοι, δώστε τους ελπίδα». Και συνεχίζει υποστηρίζοντας ότι, ευτυχώς, οι διαδηλωτές καταστρέφουν κτίρια και δεν λιντσάρουν ανθρώπους.«Όταν η φωτιά σβήσει, θα πρέπει να αναγεννηθούμε από τις στάχτες μας όπως ο Φοίνικας. Θα γίνουμε δυνατότεροι και θα δείξουμε ότι είμαστε σοφοί και ότι θα προχωρήσουμε σε μεγαλύτερες πολιτικές τομές».

Η δύναμη των πολιτών μπορεί να εκφραστεί στις κάλπες με την υπερψήφιση προοδευτικών μέτρων (νομιμοποίηση της μαριχουάνας) και την καταψήφιση πολιτικών που δεν στέκονται στο ύψος του αξιώματός τους: «Πρέπει να δείξουμε καλύτερο πρόσωπο, πρέπει να μην αφήσουμε τη δίκαιη οργή μας να καταστρέψει το σπίτι μας. Εάν καταστρέψουμε το σπίτι μας, πώς θα δημιουργήσουμε ένα πλάνο, πώς θα οργανωθούμε και θα ετοιμάσουμε τις επόμενες κινήσεις μας; (plot, strategize, organize, mobilize – το ρητορικό σχήμα επαναλαμβάνεται για τρίτη φορά)».

Τέλος, επισημαίνει την ανάγκη ελέγχου της αστυνομίας από τους πολίτες (review board) για να αποφευχθούν στο μέλλον αυτά τα κατάπτυστα ρατσιστικά εγκλήματα και εγκαλεί τον Donald Trump για τη χυδαία αναφορά του στους υπέρμαχους της δουλειάς (You start Looting we start shooting).

Στα χνάρια του Martin Luther King

O Killer Mike με τον λόγο του αυτό εντάσσεται στη σπουδαία παράδοση της προοδευτικής αφήγησης του τραύματος. Για τον King η μη-βια ήταν η ενδεδειγμένη αρχή οργάνωσης της συλλογικής δράσης και το ζητούμενο της πολιτικής κινητοποίησης των μαζών δεν ήταν η συμμετοχή, αλλά η ρήξη με τις στρατηγικές του παρελθόντος και τη λογική της διαρκώς αυξανόμενης έντασης. Σε αντίθεση με την κοσμοθεώρηση του Malcolm X για τον οποίο ο λευκός ήταν ο διάβολος, ένας εχθρός που αδυνατούσε να δει με καλό μάτι την προοπτική της ισότητας λευκών και μαύρων, οι χριστιανικές πεποιθήσεις του King στηρίζονταν στην ελπίδα της πανανθρώπινης συνεννόησης και στην εν τω χρόνω μετατροπή των κάποτε εχθρών σε σπλαχνικούς φίλους.

Ο Mike καταφέρνει σε λίγα λεπτά το ακατόρθωτο. Ο έλεγχος των εκφραστικών μέσων, η ένταση των εικόνων που μεταχειρίζεται, η ψυχραιμία των διατυπώσεών του, η αγαθότητα των προθέσεών του, το πολιτικό του όραμα για την επόμενη ημέρα αλληλοσυμπληρώνονται αρμονικά και βρίσκονται κάτω από τον έλεγχο ενός ανθρώπου που πονάει και θρηνεί για την απάνθρωπη αδικία που υφίσταται ο ίδιος και η φυλή του.

Η συγκεκριμένη στιγμή είναι μια στιγμή την οποία οφείλουμε να θυμόμαστε και από την οποία να εμπνεόμαστε.

*Γιώργος Μαρκατάς, Yποψήφιος διδάκτορας κοινωνιολογίας

[1] Jeffrey Alexander (επιμ.), Cultural Trauma and Collective Identity, University of California Press, 2004