ΚΟΣΜΟΣ

H Κίνα αλλάζει και οι θυσίες είναι αναγκαίες

Στην εποχή μας, οι πλούσιοι της Κίνας μετακομίζουν στα χωριά του Παλμ Σπρινγκς, Λονγκ Μπιτς, Απερ Ιστ Σάιντ και Παρκ Αβενιου, όλα στα περίχωρα του Πεκίνου και της Σαγκάης. Οταν ήμουν παιδί στη Σαγκάη, οι συνοικίες είχαν ονόματα όπως Νέα Οδός της Κίνας, Νέο Εργατικό Χωριό, Πλατεία του Λαού. Σήμερα, οι βαρώνοι της ιδιοκτησίας στην Κίνα έχουν επιλέξει αμερικανικά τοπωνύμια και κοσμούν τα οικοδομήματά τους με ισπανικές αψίδες, αρχαιοελληνικές κολόνες και απομιμήσεις ρωμαϊκών γλυπτών. Τα περισσότερα από αυτά τα οικογενειακά μέγαρα -κόστους 800.000 δολαρίων κατά μέσον όρο- είναι οχυρωμένα πίσω από υψηλά τείχη, φρουρούμενα επί 24ώρου βάσεως. Οι λιγοστοί πλούσιοι που τολμούν να ζήσουν μόνοι στην εξοχή γίνονται κατά κανόνα στόχοι ληστών, οι οποίοι σε στιγμές απόγνωσης είναι πρόθυμοι ακόμη και να σκοτώσουν.

Αυτή είναι η σκοτεινή πλευρά του κινεζικού νεοπλουτισμού: Φθόνος, ανασφάλεια και κοινωνικός αποκλεισμός συνοδεύουν το τεράστιο χάσμα στον τρόπο ζωής των ολίγων πλουσίων και των πολλών φτωχών. Σαφή σημάδια κοινωνικής ανισότητας εμφανίστηκαν ακριβώς υπό τη διακυβέρνηση εκείνων που προ καιρού υποστήριζαν ότι εξάλειψαν τις οικονομικές τάξεις.

Η Κίνα ακόμη θεωρεί ότι είναι σοσιαλιστική χώρα και κατά ένα παράδοξο τρόπο είναι. Παρότι η δομή των εισοδημάτων έχει αλλάξει, πολλά από τα στοιχεία που υποτίθεται ότι θα υποστήριζαν την κοινωνική τάξη έμειναν αμετάβλητα.

Το δικαστικό σύστημα, π.χ., παρέμεινε δρακόντειο. Οταν συλληφθούν, οι ληστές τιμωρούνται με βαρύτατες ποινές. Αλλά δεν παρατηρείται μείωση των ληστών και ο λόγος είναι απλός: Το 18% των Κινέζων ζει με λιγότερο από ένα δολάριο την ημέρα, όπως αναφέρουν οι στατιστικές των Ηνωμένων Εθνών. H φτώχεια είναι εμφανής σε κάθε μεγάλη πόλη. Κατά την κρίση των κοινωνικών επιστημόνων της εποχής μας, η Κίνα έχει πολύ μεγαλύτερες ανισότητες σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα ή την Ινδία. Το 1980, όταν άρχισε η στροφή προς την οικονομία της αγοράς, η Κίνα είχε να παρουσιάσει ένα από τα πιο ομαλά συστήματα νομής του πλούτου. Αναμφίβολα, η Κίνα προ της δεκαετίας του ’80 ήταν χώρα υλικών ελλείψεων. Οταν ήμουν παιδί τις δεκαετίες του ’70 και του ’80, όλες οι οικογένειες, το ίδιο φτωχές, μάζευαν κουπόνια για να πάρουν αλεύρι, ρύζι, ζάχαρη, κρέας, αβγά, υφάσματα, γλυκά και τσιγάρα. Χωρίς τα κουπόνια, τα χρήματα ήταν σχεδόν άχρηστα. Σήμερα, τεράστια σούπερ μάρκετ δυτικού τύπου προσφέρουν γαλλικά κρασιά και τυριά Νέας Ζηλανδίας.

Ωστόσο, μια περίεργη αλλαγή φαίνεται ότι έγινε στο μυαλό πολλών καταστηματαρχών. Ως μέλη της επιχειρηματικής και πολιτικής ελίτ της Κίνας, έχουν φθάσει στο σημείο να πιστεύουν ότι ο κόσμος είναι μια τεράστια ζούγκλα δαρβινικού ανταγωνισμού, όπου οι δημόσιες σχέσεις σημαίνουν τα πάντα και η έννοια του δικαίου ελάχιστη σημασία έχει.

Πρόσεξα αυτή την αλλαγή κατά το πρόσφατο ταξίδι μου στην Κίνα από τις ΗΠΑ, όπου μετακόμισα πριν από εννέα χρόνια. Ετσι, ρώτησα κάποιον συγγενή μου, που ζει σχετικά άνετα, να μου εξηγήσει: «Είναι δίκαιο οι υπηρέτριες να παίρνουν 65 σεντς την ώρα, τη στιγμή που οι καλά δικτυωμένοι κτηματομεσίτες μπορούν να γίνουν εκατομμυριούχοι ή δισεκατομμυριούχοι μέσα σε λίγα χρόνια;» ρώτησα. H απάντηση με αιφνιδίασε.

«Βάναυση επανάσταση»

Υστερα από λίγα δευτερόλεπτα σιωπής, μου έδειξε μια φράση που είχε διαβάσει σε κάποιο δημοφιλές περιοδικό: «Δείτε την Αγγλία, δείτε την Αμερική», είπε. «H Βιομηχανική Επανάσταση ήταν τόσο βάναυση. Οταν οι Αγγλοι καπιταλιστές χρειάζονταν γη, τα πρόβατα έτρωγαν ανθρώπους». (Στα κινεζικά βιβλία Ιστορίας χρησιμοποιείται η φράση «τα πρόβατα έτρωγαν ανθρώπους» για την περιγραφή όσων συνέβαιναν τον 19ο αιώνα, όταν οι αγρότες της Βρετανίας εκτοπίζονταν από τις φάρμες τους και πέθαιναν από την πείνα για να μπορέσουν τα πρόβατα να βοσκήσουν και να παραγάγουν μαλλί για τις νέες επιχειρήσεις.) «Αφού η Αγγλία και η Αμερική υπέστησαν όλα αυτά, εμείς δεν θα ‘πρεπε να τα αποφύγουμε, αφού έχουμε την ιστορία να μας καθοδηγεί;», ρώτησα τον συγγενή μου. «Εάν θέλουμε να προχωρήσουμε στην οικονομία της αγοράς, μερικοί άνθρωποι πρέπει να κάνουν θυσίες», είπε. «Για να φθάσουμε εκεί που θέλουμε πρέπει να περάσουμε κι εμείς από το στάδιο με τα πρόβατα»…

Με άλλα λόγια, παρότι οι περισσότεροι Κινέζοι έχουν εγκαταλείψει τις οικονομικές οδηγίες του Μαρξ, δύο πλευρές του πρίσματος μέσα από το οποίο έβλεπε τον κόσμο, παραμένουν σε ισχύ. Πρώτον, είναι η αμείλικτη λιτανεία της ιστορίας προς ένα στόχο. O στόχος άλλοτε ήταν η κομμουνιστική ουτοπία. Τώρα ο προορισμός είναι η οικονομία της αγοράς, η υλική αφθονία. Δεύτερον, όπως συνέβαινε στο παρελθόν έτσι και σήμερα, μερικοί άνθρωποι πρέπει να θυσιαστούν ώστε να μπορέσει η κοινότητα να πορευτεί προς το πεπρωμένο της. Επί της ουσίας, οι ιδέες του Μαρξ χρησιμοποιούνται για να δικαιολογηθεί η αδιαφορία έναντι της οδύνης των φτωχών.