ΚΟΣΜΟΣ

Αλλα τέσσερα χρόνια για τον Πούτιν…

Μάρτιος 2004 – O Πούτιν οδεύει προς την επανεκλογή του.

Κάτι παράξενο επρόκειτο να συμβεί στο Χαμπαρόφσκ. Αψηφώντας τη σφοδρή χιονοθύελλα, στα τέλη του Φεβρουαρίου, οι στρατιώτες απομάκρυναν το χιόνι έξω από το «Πλατίνουμ Φόρουμ», ένα νέο αθλητικό κέντρο σ’ αυτή τη μακρινή πόλη της ανατολικής Ρωσίας με τους 580.000 κατοίκους, μόλις 32 χιλιόμετρα από τα σύνορα με την Κίνα. Την ίδια στιγμή, συνεργεία του δήμου κλάδευαν προσεκτικά τα χιονισμένα δέντρα στους κεντρικούς δρόμους της πόλης. Και ο παρουσιαστής του μετεωρολογικού δελτίου στην τοπική τηλεόραση προειδοποιούσε τους τηλεθεατές ότι θα αντιμετώπιζαν κυκλοφοριακή συμφόρηση, αν και όχι εξαιτίας του χιονιά. «Θα φιλοξενήσουμε έναν πολύ υψηλό επισκέπτη», ανακοίνωσε ο παρουσιαστής, χωρίς να αποκαλύψει την ταυτότητά του – κάτι που απέφυγαν επιμελώς και οι τοπικές εφημερίδες.

Επικοινωνιακό μπλακ άουτ

Το επικοινωνιακό μπλακ άουτ είναι ασυνήθιστη μέθοδος για την εκκίνηση μιας προεκλογικής περιόδου, αλλά εξίσου ασυνήθιστα είναι όλα όσα συνοδεύουν την εκστρατεία του Βλαντιμίρ Πούτιν για τη βέβαιη -και κατά πάσα πιθανότητα με συντριπτικό ποσοστό- επανεκλογή του στις σημερινές προεδρικές εκλογές. Οταν ο Πούτιν έφτασε στο Χαμπαρόφσκ, για παράδειγμα, ούτε καν προσποιήθηκε ότι απολαμβάνει την περιοδεία του. H προεδρική αυτοκινητοπομπή όρμησε από το αεροδρόμιο κατευθείαν στα περίχωρα της πόλης, όπου ο Πούτιν παρευρέθηκε σε μια αυστηρά προγραμματισμένη τελετή εγκαινίων, για να κόψει την κορδέλα μπροστά από μια γέφυρα, η οποία, παρεμπιπτόντως, είχε παραδοθεί στους οδηγούς πριν από ένα χρόνο. Στάθηκε μπροστά στις κάμερες, ανάμεσα σε κάμποσους εργάτες με τους οποίους δεν μπήκε στον κόπο να συνομιλήσει, κατέβηκε στο κέντρο της πόλης για μια σύντομη συνάντηση με τους περιφερειακούς κυβερνήτες και έφυγε βολίδα για το αεροδρόμιο.

Καθώς το κονβόι του Πούτιν κατηφόριζε το βουλεβάρτο Αμούρ, οι πολίτες που περίμεναν σε μια στάση λεωφορείου παρακολουθούσαν σιωπηλοί τα δρώμενα. O Πούτιν δεν τους κοίταξε καν από το παράθυρο της λιμουζίνας και κανείς από το πλήθος δεν φώναξε και δεν χαμογέλασε – αν και η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών που θα μπουν στον κόπο να παρουσιαστούν στα εκλογικά τμήματα, θα ρίξει το ψηφοδέλτιο με το όνομά του. Μια νεαρή υπάλληλος γραφείου, ονόματι Νάστια Κριστένκο, σχολίαζε σκωπτικά τη μυστικοπάθεια γύρω από την επίσκεψη του Ρώσου προέδρου, αλλά δήλωσε ότι θα τον ψηφίσει οπωσδήποτε. «Ψηφίσαμε δύο φορές τον Γέλτσιν και θα κάνουμε το ίδιο με τον Πούτιν. Τίποτα καλό δεν ήρθε από τον Γέλτσιν και τίποτα καλό δεν θα έρθει από αυτόν, αλλά είναι ο μόνος που ξέρουμε», εκμυστηρεύθηκε.

Ψηφίστε τον ξανά

Το προεκλογικό στιγμιότυπο στο Χαμπαρόφσκ είναι ένα μικρό δείγμα από τα πολλά, παράλληλα σύμπαντα που συγκροτούν τη Ρωσία του Πούτιν τις παραμονές των εκλογών. Οι αριθμοί επιμένουν ότι ο Πούτιν είναι εξαιρετικά δημοφιλής, με ποσοστά αποδοχής άνω του 75%, ενώ οι δημοσκοπήσεις τού δίνουν το 64% έως και το 80% των ψήφων. Αλλά είναι δύσκολο να βρει κανείς Ρώσους που να γοητεύονται πραγματικά από τον πρόεδρό τους. Οι πιο αξιόπιστοι αντίπαλοί του αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στη σημερινή αναμέτρηση μετά τις βουλευτικές εκλογές του Δεκεμβρίου, που χαρακτηρίστηκαν ευρέως ως τουλάχιστον προβληματικές. Οσοι συμμετέχουν στις σημερινές εκλογές είναι ελάχιστα σοβαροί αντίπαλοι. Ενας από αυτούς, ο Σεργκέι Μιρόνοφ, κατεβαίνει με συνθήματα που θα μπορούσαν να συμπυκνωθούν στο «Ψηφίστε ξανά τον… Πούτιν»! H έλλειψη λαϊκού ενθουσιασμού συνιστά έναν γρίφο, καθώς η Ρωσία μοιάζει να πηγαίνει πολύ καλά και ο Πούτιν μάλλον δικαιούται να εισπράξει επαίνους γι’ αυτή την επιτυχία.

Ενέπνευσε εμπιστοσύνη

Μετά την εκλογή του ως προέδρου της Ρωσίας, το 2000, κατάφερε να αφαιρέσει από τους ομοεθνείς του το κόμπλεξ κατωτερότητας που τους συνόδευε επί μία δεκαετία εξαιτίας του χάους και της διαφθοράς της μετασοβιετικής εποχής – φαινόμενα ιδιαίτερα εκτεταμένα στα τελευταία χρόνια της εποχής Γέλτσιν, τα οποία σημαδεύτηκαν από τον αλκοολισμό και τα προβλήματα υγείας του πρώην προέδρου. O διαυγής λόγος και η ενεργητικότητα του νέου και μορφωμένου Πούτιν ενέπνευσαν εμπιστοσύνη. Στην ανύψωση του ηθικού των Ρώσων συνέβαλε, τουλάχιστον τον πρώτο χρόνο, η αποφασιστικότητά του να δώσει τέλος στον αυτονομιστικό αγώνα των Τσετσένων. Χάρις στις υψηλές τιμές του πετρελαίου, η Ρωσία διαθέτει σήμερα αφθονία πετροδολαρίων και οι προσδοκίες των επενδυτών είναι μεγάλες. Οι μετοχές ανέβηκαν πέρυσι 58%, κατά μέσον όρο, ενώ το ρωσικό ΑΕΠ σημείωσε αύξηση της τάξης του 7,3%. Σήμερα, ο Πούτιν εμφανίζεται γεμάτος αυτοπεποίθηση, με στόχο να διπλασιάσει το ΑΕΠ, να καταπολεμήσει τη γραφειοκρατία και να εκσυγχρονίσει τον στρατό στη δεύτερη θητεία του.

Ωστόσο, σε μια πιο προσεκτική ματιά, εμφανίζεται ένα ανησυχητικό, παράλληλο σύμπαν. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια, ο Πούτιν ενίσχυσε τον έλεγχό του πάνω στα κυριότερα ρωσικά μέσα ενημέρωσης, ενίσχυσε τις εξουσίες του έναντι του Κοινοβουλίου και κατεδίωξε ισχυρούς επιχειρηματίες, όπως ο μεγιστάνας των πετρελαίων Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, ο οποίος βρίσκεται στη φυλακή από τον Οκτώβριο και πρόκειται να δικασθεί με την κατηγορία της απάτης. Στα τέλη Φεβρουαρίου, ο Πούτιν απέλυσε τον πρωθυπουργό Μιχαήλ Κασιάνοφ και τον αντικατέστησε με τον Μιχαήλ Φραντκόφ, το κυριότερο προσόν του οποίου φαίνεται ότι είναι η υπακοή.

Τεράστια η διαφθορά

Ούτε το σιδερένιο χέρι του Πούτιν, όμως, έφερε στη ρωσική κοινωνία οτιδήποτε που να μοιάζει με πραγματικό έλεγχο. H Ρωσία παραμένει μία από τις πιο διεφθαρμένες χώρες του κόσμου – ανάμεσα στη Μοζαμβίκη και την Αλγερία, προς τις τελευταίες θέσεις της παγκόσμιας κατάταξης σύμφωνα με την αξιολόγηση της μη κυβερνητικής οργάνωσης «Διεθνής Διαφάνεια». Περίπου 31 εκατομμύρια Ρώσων -άνω του 20% του συνολικού πληθυσμού- ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας (74 δολάρια τον μήνα) σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα. Το προσδόκιμο επιβίωσης του ανδρικού πληθυσμού είναι 62 χρόνια, 12 λιγότερα από τον μέσο όρο της Δυτικής Ευρώπης, εξαιτίας των υψηλών ποσοστών αλκοολισμού και της επιστροφής ασθενειών όπως η φυματίωση. Το έιτζ εξαπλώνεται στη Ρωσία και τις πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη περιοχή του κόσμου. H Τσετσενία είναι πάντα βυθισμένη στο αίμα και το χάος, καθώς επτά Ρώσοι στρατιώτες και άγνωστος αριθμός Τσετσένων σκοτώνονται ή εξαφανίζονται, κατά μέσον όρο, κάθε εβδομάδα. Τσετσένοι καμικάζι πραγματοποίησαν επιθέσεις αυτοκτονίας σε απόσταση λίγων μέτρων από το Κρεμλίνο.

Οι απλοί Ρώσοι σπάνια θυμούνται κάποιο από αυτά τα γεγονότα, χάρις στον στενό έλεγχο των μέσων ενημέρωσης από το Κρεμλίνο. Τα μοναδικά δύο τηλεοπτικά δίκτυα που έχουν εθνική εμβέλεια, το ORT και το RTR, είναι κρατικά. O τρίτος μεγάλος τηλεοπτικός σταθμός, το NTV, ελέγχεται από το πετρελαϊκό μονοπώλιο, την Gazprom, στην οποία η κυβέρνηση έχει το πλειοψηφικό πακέτο. O Ιωσήφ Στάλιν έλεγε: «Κανείς άνθρωπος, κανένα πρόβλημα». H προσέγγιση του Πούτιν είναι διόλου φονική και εξόχως σύγχρονη: «Κανένα νέο, κανένα πρόβλημα». Οταν ο πρόεδρος επισκέφθηκε τη Θάλασσα Μπάρεντς στην Αρκτική τον περασμένο μήνα για να παρακολουθήσει την εκτόξευση ενός διηπειρωτικού πυραύλου, επρόκειτο για μία εξαιρετική ευκαιρία για φωτογραφίες. H πυραυλική δοκιμή όμως απέτυχε. H εξέλιξη θα αποτελούσε φιάσκο για οιονδήποτε Δυτικό πολιτικό. Οχι όμως για τον Πούτιν. H κρατική τηλεόραση απλώς αδιαφόρησε για την ιστορία, έτσι οι περισσότεροι Ρώσοι δεν το έμαθαν ποτέ. Αντ’ αυτού καθ’ όλη τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας οι πολίτες ελάμβαναν καθημερινά μια μεγάλη δόση εγκωμιαστικών ρεπορτάζ για τον Πούτιν και οι τοπικοί αξιωματούχοι προσπαθούν να εξουδετερώσουν και την ισχνότερη υπόνοια διαφορετικής άποψης. Πριν από δύο εβδομάδες, μία μικρή ομάδα διαδηλωτών συνελήφθησαν για βεβήλωση κρατικών συμβόλων. Το έγκλημά τους ήταν ότι φορούσαν λαστιχένιες μάσκες με τη μορφή του Πούτιν, διαμαρτυρόμενοι για την εκλογική φάρσα. O έλεγχος των μέσων ενημέρωσης είναι ένα μόνο στοιχείο που αποδεικνύει τη ροπή προς τον αυταρχισμό και έχει θορυβήσει τους παρατηρητές τόσο στη Ρωσία όσο και στη Δύση. Ενα άλλο στοιχείο είναι η άνοδος των Σιλοβίκι, των πρώην αξιωματούχων των δυνάμεων ασφαλείας και του στρατού, οι οποίοι κατέχουν τώρα πολλά από τα υψηλότερα πόστα στην κυβέρνηση. Οι ανησυχίες δημοσιοποιήθηκαν το περασμένο φθινόπωρο, όταν συνελήφθη και φυλακίσθηκε ο επικεφαλής της Yukos, Χοντορκόφσκι. O μεγιστάνας είχε εξοργίσει τον Πούτιν, συγκροτώντας τον δικό του πολιτικό σχηματισμό στο Κοινοβούλιο. Παράλληλα, έθεσε σε συναγερμό τους ανθρώπους του προέδρου, που θέλουν να διατηρήσουν τον έλεγχο του κρατικού μαύρου χρυσού, επειδή άρχισε να συνομιλεί με στελέχη της Exxon-Mobil για την προοπτική πώλησης μεγάλου μεριδίου της Yukos. Οι ξένοι θαυμαστές του Πούτιν εκφράζουν ήδη τις αμφιβολίες τους. «Δεν χρειαζόμαστε άλλον ένα Μεγάλο Πέτρο», επισημαίνει ένας Βρετανός αξιωματούχος.

Το διπλό του πρόσωπο

«Υπάρχουν δύο πτυχές του Πούτιν. Από τη μία είναι ο εκσυγχρονιστής, που αναγνωρίζει την ανάγκη φιλελεύθερης οικονομίας. Από την άλλη είναι ο βετεράνος της KGB, ο οποίος πιστεύει στο ισχυρό κράτος». Καμία πλευρά δεν πρόκειται να κυριαρχήσει, αφήνοντας μία περίεργη κατάσταση, την οποία ο ηγέτης ενός μικρού κόμματος της αντιπολίτευσης, Μπορίς Νεμτσόφ, αποκαλεί «Πουτινισμό, μία νέα ρωσική εκδοχή του απολυταρχισμού».

Υπάρχουν εκείνοι που λένε ότι η εκδοχή του Πούτιν περί κρατικού ελέγχου είναι ακριβώς αυτό που χρειάζεται η Ρωσία αυτήν τη στιγμή. «Το καλύτερο πιθανό σενάριο είναι ότι θα αφήσει τη Ρωσία σε ένα καθεστώς κατευθυνόμενης δημοκρατίας, ένα είδος ημι-δημοκρατίας», εκτιμά ένας αξιωματούχος που συνεργάσθηκε στενά με τον Πούτιν στο Κρεμλίνο για αρκετά χρόνια και παραμένει θαυμαστής του. «Ακούγεται φρικτό, αλλά οι Ρώσοι δεν είναι έτοιμοι για αληθινή δημοκρατία. Αν ταξιδέψει κανείς μαζί του θα διαπιστώσει ότι όποτε συναντά κάποιον, από κυβερνήτη και κάτω, το μόνο που κάνουν όλοι είναι να του ζητούν προσωπικές χάρες, περισσότερα χρήματα, καλύτερη σύνταξη ή ένα διαμέρισμα. Είναι το παλιό κλισέ ότι όλοι θέλουν από τον καλό τσάρο να τους κρατήσει στις θέσεις τους και να τους ανταμείψει που είναι καλοί», προσθέτει. «Το χειρότερο είναι ότι οι άνθρωποι γύρω από τον Πούτιν θα συνειδητοποιήσουν ότι έχει μόνο άλλα τέσσερα χρόνια, αφού το τρέχον Σύνταγμα της Ρωσίας επιτρέπει μόνο δύο συναπτές θητείες και θα επιχειρήσουν να αρπάξουν όσο το δυνατόν περισσότερα κρατικά κονδύλια», επισημαίνει.

Οταν ανήλθε στην εξουσία ο Πούτιν έμοιαζε πολύ διαφορετικός από τους προκατόχους του. Αναμφισβήτητα ήταν διαφορετικός από τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και τον Γέλτσιν. O Πούτιν μεγάλωσε στο Λένινγκραντ και άρχισε να ασχολείται με την πολιτική το 1991, έπειτα από 16 χρόνια θητείας στην KGB. Από το πόστο του στη Δρέσδη παρακολούθησε τη σοβιετική αυτοκρατορία να καταρρέει, μόνον όμως όταν επέστρεψε στο Λένινγκραντ συνειδητοποίησε το πλήρες σοκ των τελευταίων ημερών της Σοβιετικής Ενωσης. Αφότου αποστρατεύθηκε από την KGB, εργάστηκε για τον μεταρρυθμιστή δήμαρχο του Λένινγκραντ, τον Ανατόλι Σόμποχακ, εστιάζοντας τις προσπάθειές του στις επαφές με τους ξένους επιχειρηματίες και στη συνέχεια αναλαμβάνοντας την αποτυχημένη εκστρατεία επανεκλογής του. H κούρσα ήταν τόσο βρώμικη, ώστε -σύμφωνα με την ημιεπίσημη βιογραφία του- εκείνη την περίοδο κοιμόταν με ένα γεμάτο όπλο κάτω από το μαξιλάρι του. Το Αύγουστο του 1996, του προσφέρθηκε ένα σκοτεινό πόστο στο Κρεμλίνο και πολύ γρήγορα, από τύχη ή λόγω της προώθησής του, διέγραψε μια ταχύτατη πορεία στη σταδιοδρομία του. Τον Ιούλιο του 1998 έγινε επικεφαλής της διαδόχου της KGB, της FSB, και 13 μήνες αργότερα πρωθυπουργός.

Θέλει να ελέγχει τα πάντα

Μέχρι πρότινος, ο Πούτιν είχε τη δυνατότητα να διαβεβαιώνει τους δυτικούς ηγέτες ότι έθεσε τη Ρωσία στη σωστή τροχιά. Τώρα όμως δεν είναι τόσο βέβαιοι. «O Πούτιν πιστεύει ότι το κράτος είναι ασύγκριτα σημαντικότερο από οτιδήποτε άλλο, των πολιτών συμπεριλαμβανομένων», τονίζει ο Γκριγκόρι Γιαβλίνσκι, ηγέτης του μικρού μεταρρυθμιστικού κόμματος Γιαμπλόκο. «Γι’ αυτό θέλει να ελέγχει τον επιχειρηματικό τομέα, καθώς και οτιδήποτε άλλο», καταλήγει. «O Πούτιν αυτοσχεδιάζει στη διαμόρφωση της πολιτικής. Και όταν δεν βλέπει σαφή λύση σε μία δεδομένη κατάσταση, μπορεί να είναι αναποτελεσματικός», εκτιμά ο Παβλόφσκι. Δεν υπάρχουν σαφείς ή εύκολες λύσεις στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ρωσία και αν ο Πούτιν αισθάνεται ανασφάλεια για το μέλλον, δεν είναι μόνος. Οι περισσότεροι συμπατριώτες του αισθάνονται το ίδιο.

Η λαμπρή του πορεία προς την εξουσία

1975

Αφότου αποφοίτησε από τη νομική σχολή του Λένινγκραντ, ο 23χρονος Πούτιν εντάσσεται στην ΚGΒ.

1985

Υπηρετεί στην ανατολική Γερμανία μέχρι το 1990, «στρατολογώντας πληροφοριοδότες και αποτιμώντας πληροφορίες», όπως έχει ο ίδιος περιγράψει την αποστολή του. Παρακολουθεί την κατάρρευση της σοβιετικής αυτοκρατορίας από πρώτο χέρι.

Ιούνιος 1991

Διορίζεται επικεφαλής της Επιτροπής Διεθνών Σχέσεων του δημοτικού συμβουλίου της Αγίας Πετρούπουλης, ενός σώματος, που έχει στόχο την προσέλκυση ξένων επενδύσεων. Το 1994 γίνεται ο πρώτος αντιδήμαρχος της πόλης.

Μάιος 1998

Διορίζεται αναπληρωτής προσωπάρχης του προέδρου Μπόρις Γέλτσιν. Τον Ιούλιο προάγεται σε διευθυντή της FSB, της διάδοχης υπηρεσίας της KGB και τον Μάρτιο του 1999 γραμματέας του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Αύγουστος 1999

O Γέλτσιν αναθέτει στον Πούτιν τον πρωθυπουργικό θώκο.

Σεπτέμβριος 1999

Επειτα από σειρά βομβιστικών επιθέσεων στη Ρωσία, που αποδίδονται στους Τσετσένους αντάρτες και μία ένοπλη διείσδυση Τσετσένων στο Νταγκεστάν, ο Πούτιν διατάζει την επιστροφή των ρωσικών δυνάμεων στην Τσετσενία.

Δεκέμβριος 1999

O Γέλτσιν παραιτείται και επιλέγει τον Πούτιν ως διάδοχό του.

Μάρτιος 2000

Κερδίζει τις προεδρικές εκλογές με 53%.

Αύγουστος 2000

118 ναύτες σκοτώνονται όταν βυθίζεται στην Μπάρεντς το πυρηνικό υποβρύχιο Κουρσκ. O Πούτιν περιμένει σχεδόν δύο εβδομάδες προτού συναντήσει τις οικογένειες των θυμάτων.

Αύγουστος 2000

Αναλαμβάνει τον έλεγχο του Ομοσπονδιακού Συμβουλίου, της Ανω Βουλής. Ενας νέος νόμος διατηρεί εκτός του σώματος τους κυβερνήτες, περιορίζοντας την επιρροή τους.

Απρίλιος 2001

H Gazprom, ο κρατικός κολοσσός φυσικού αερίου, αναλαμβάνει τον έλεγχο του μοναδικού ιδιωτικού τηλεοπτικού σταθμού της χώρας, NTV, που υπήρξε εξαιρετικά εχθρικός προς τον Πούτιν.

Ιούνιος 2001

O Τζορτζ Μπους και ο Πούτιν συναντώνται για πρώτη φορά σε διάσκεψη κορυφής στη Σλοβενία. Στη συνέχεια ο Μπους δηλώνει: «Κοίταξα τον άνθρωπο στα μάτια και είχα τη δυνατότητα να δω την ψυχή του».

Οκτώβριος 2003

O επικεφαλής της Yukos, Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, συλλαμβάνεται και φυλακίζεται για διαφθορά, πλαστογραφία και φορολογικές απάτες, επειδή εξόργισε τον Πούτιν με την υποστήριξη που παρείχε σε κόμματα της αντιπολίτευσης.

Δεκέμβριος 2003

O Πούτιν κερδίζει τον έλεγχο της Δούμας αφότου εξασφαλίζει πλειοψηφία το φιλοπροεδρικό κόμμα «Ενωμένη Ρωσία», το οποίο σημειώνει συντριπτική νίκη στις βουλευτικές εκλογές.