ΚΟΣΜΟΣ

Οι πέντε παράμετροι των χτυπημάτων

Οι πέντε παράμετροι των χτυπημάτων

Στον απόηχο των τρομοκρατικών ενεργειών στις Βρυξέλλες, ας εξετάσουμε τις βασικότερες πτυχές της τρομοκρατικής απειλής και τις προεκτάσεις της.

1. Γιατί οι τρομοκράτες επέλεξαν τις Βρυξέλλες;

Το Βέλγιο λόγω της ιδιαιτερότητας του διαχωρισμού μεταξύ των δύο κοινοτήτων/κυβερνήσεών του (Βαλόνοι, Φλαμανδοί) διατηρεί ένα δαιδαλώδες σύστημα θεσμών και αστυνομικών αρχών, με τη συνεργασία πολλές φορές να κρίνεται ως «χλιαρή». Μάλιστα, οι μυστικές υπηρεσίες είναι υποστελεχωμένες, με πληροφορίες να κάνουν λόγο για δυναμικό μικρότερο αριθμητικά από τους στόχους υπό παρακολούθηση. Η γκετοποίηση αρκετών στις γειτονιές των Βρυξελλών με βάση τα εθνικά/γλωσσικά/θρησκευτικά χαρακτηριστικά των κατοίκων δεν επιτρέπει την πολυπολιτισμική διάδραση σε συστηματικό επίπεδο, πολλώ δε μάλλον την ουσιαστική ενσωμάτωση των πιο «ξένων» πληθυσμών. Επίσης, το τζιχαντιστικό κίνημα του Βελγίου έχει προϊστορία που κορυφώνεται το 2010 με τη δημιουργία μιας σαλαφιστικής –κινηματικού τύπου και με δημόσια παρουσία– οργάνωσης, της Sharia4Belgium, χάριν της οποίας αναλογικά με τον πληθυσμό της χώρας στρατολογήθηκαν οι περισσότεροι ξένοι μαχητές που μάχονται στο πλευρό του Daesh (ISIS).

2. Hταν αναμενόμενο το τρομοκρατικό χτύπημα;

Ο ισχυρός συμβολισμός και ο διευρυμένος αντίκτυπος ενός χτυπήματος στην καρδιά της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ συνέβαλαν στην επιλογή του στόχου, αλλά σε αυτές τις περιπτώσεις αυτό κρίνεται και με βάση τις επιχειρησιακές δυνατότητες και την ευκολία υλοποίησης. Η εμφανής αδυναμία των βελγικών αρχών να αποκτήσουν πρόσβαση μέσα από πληροφοριοδότες στις ζυμώσεις εκ μέρους των τρομοκρατών, η δυνατότητα των τελευταίων να επικοινωνούν με τρόπους (π.χ. κρυπτογραφημένα μηνύματα) που δεν επιτρέπουν τον έγκαιρο εντοπισμό τους, σε συνάρτηση με την υποστήριξη μέρους του τοπικού στοιχείου, ειδικότερα στο προάστιο του Μόλενμπεκ (σημειώνεται πως ο μέχρι πρότινος Νο 1 καταζητούμενος, Σαλάχ Αμπντεσλάμ, κρυβόταν εκεί για τέσσερις μήνες), κατέστησαν περίπου αναπότρεπτη την επίθεση της περασμένης Τρίτης.

3. Πρόκειται για νέου τύπου τρομοκρατία;

Το φαινόμενο της ασύμμετρης απειλής δεν είναι καινούργιο. Αλλά η συχνότητα των τρομοκρατικών επιθέσεων, το γεγονός ότι προήλθαν από Ευρωπαίους πολίτες και οι τάσεις μονιμοποίησης δημιουργούν νέα δεδομένα. Οι επιθέσεις αυτοκτονίας, με εξαίρεση το Λονδίνο το 2005, θεωρούνταν μέχρι τον περασμένο Νοέμβριo κάτι μακρινό για την Ευρώπη. Το πλέον ανησυχητικό στοιχείο είναι πως πρόκειται για «εγχώρια» τρομοκρατία με πηγή έμπνευσης το Daesh. Μάλιστα, παρά την ανάληψη ευθύνης εκ μέρους του τελευταίου, το οποίο σπεύδει να τις «υιοθετεί» ως κομμάτι μιας ευρύτερης προπαγάνδας αλλά και της ανάγκης να καταδείξει πως οι εδαφικές του απώλειες σε Ιράκ και Συρία δεν κάμπτουν το φρόνημα των υποστηρικτών του, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε κατά πόσο αυτές οι δράσεις συντονίζονται από συγκεκριμένο κέντρο σχετιζόμενο με το «Ισλαμικό Κράτος» ή κάποιο παρακλάδι του ή αν απλά αυτό αποτελεί σημείο αναφοράς για ομάδες που δεν διασυνδέονται υποχρεωτικά μαζί του.

4. Πώς θα επηρεαστεί η Ευρώπη από το αίσθημα ανασφάλειας;

Υπό τις παρούσες περιστάσεις, είναι δεδομένη η ενεργοποίηση των συντηρητικότερων αντανακλαστικών ενός μεγάλου κομματιού των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Η εφαρμογή περαιτέρω περιορισμών στην ελεύθερη κυκλοφορία μοιάζει αναπόφευκτη, ενώ αναμένεται η παράταση –και μάλλον διεύρυνση– του ελέγχου των εσωτερικών συνόρων. Το βλέμμα του γαλλογερμανικού άξονα θα στρέφεται σιγά σιγά στις εκλογές του 2017, όπου αν αυτές λάβουν χώρα υπό συνθήκες παρόμοιες με τις σημερινές μπορεί να φέρουν ανατροπές στις ηγεσίες των δύο σημαντικότερων κρατών της Ε.Ε. Στο μεσοδιάστημα, η διάχυτη αβεβαιότητα δύναται να επιδράσει αρνητικά στο επικείμενο βρετανικό δημοψήφισμα, ενώ οι πολίτες, έχοντας την τάση να στρέφονται στις τοπικές αρχές, που εμπιστεύονται περισσότερο από τις υπερεθνικές Βρυξέλλες, θα προσφέρουν την ευκαιρία περιχαράκωσης στα εθνικά όρια. Ταυτόχρονα θα γίνουν προσπάθειες από την Ε.Ε. περαιτέρω σύγκλισης, κυρίως στον τομέα της ασφάλειας, εντούτοις, όταν αυτές περιορίζονται στη διστακτική ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των υπηρεσιών και όχι στη δημιουργία ενός ενιαίου φορέα, είναι καταδικασμένες σε αποτυχία. Τέλος, λαϊκιστικοί κύκλοι εντός και εκτός Ευρώπης (βλ. Τραμπ), με τη ρητορική των οποίων εξοικειωνόμαστε ολοένα και περισσότερο, θα επενδύσουν στον φόβο για να αποκομίσουν πολιτικά οφέλη, οδηγώντας την ατζέντα προς μία πολωτική κατεύθυνση.

5. Τι θα γίνει με την πρόσφατη συμφωνία με την Τουρκία και ποια η θέση της Ελλάδας;

Η μετεγκατάσταση προσφύγων και η απελευθέρωση των θεωρήσεων εισόδου για τους Τούρκους υπηκόους θα είναι τα πρώτα θύματα. Η Αγκυρα, βλέποντας τη συμφωνία να κλονίζεται, ίσως δείξει ακόμη μικρότερη προθυμία υποβοήθησης στην εφαρμογή της. Εκτιμώντας ότι αυτή αργά ή γρήγορα θα αναθεωρηθεί, λογικά θα προετοιμαστεί για ένα νέο γύρο διαβουλεύσεων και ανταλλαγμάτων (δεν θα πρέπει η ελληνική πλευρά να μείνει αμέτοχη). Στο μεσοδιάστημα, θα αποπειραθεί να επαναφέρει την πρόταση για δημιουργία ζώνης ασφαλείας εντός συριακού εδάφους με το προκάλυμμα της ανθρωπιστικής βοήθειας και προσβλέποντας στην ενεργή ανοχή της Δύσης, ενώ είναι βέβαιο ότι θα θελήσει να εκμεταλλευθεί το momentum για να συνδέσει τους Κούρδους της Συρίας με τον πόλεμο εναντίον της τρομοκρατίας, ενισχύοντας παράλληλα και τις επιχειρήσεις στη ΝΑ Τουρκία. Τα περιθώρια ελιγμών της Ελλάδας μοιάζουν περαιτέρω συρρικνωμένα, καθώς οι «σκληροί» της Ευρώπης μάλλον θα κερδίσουν πόντους, αποδίδοντας τη στάση τους στις συνθήκες περαιτέρω ανασφάλειας που προκαλούν οι ανθρώπινες ροές. Πιεζόμενη για να προστατεύσει αρτιότερα τα ευρωπαϊκά σύνορα, η χώρα μας πρέπει να επιδείξει αποτελεσματικότητα στον έλεγχο όσων εισέρχονται, να δεχθεί την ευρωπαϊκή βοήθεια, αποφεύγοντας, πάντως, τη συνδιαχείριση σε αποφάσεις που άπτονται της εθνικής κυριαρχίας.

* Ο δρ Κωνσταντίνος Φίλης είναι Διευθυντής Ερευνών Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων.