ΚΟΣΜΟΣ

«Γραμμή Μαζινό» κατά της «Γερμανικής Ε.Ε.»

Ενα σύνθημα ομολογουμένως εξαιρετικά εύστοχο: «Να φτιάξουμε την Ευρώπη χωρίς να διαλύσουμε τη Γαλλία ούτε οποιοδήποτε από τα άλλη ευρωπαϊκά έθνη -αυτή είναι η πολιτική επιλογή μου». Μια πνοή εθνικής υπερηφάνειας: «Είμαι Γάλλος. Αισθάνομαι Ευρωπαίος. Οπως τόσοι άλλοι πεπεισμένοι Ευρωπαίοι επιθυμώ την Ευρώπη, αλλά παραμένω προσηλωμένος στο έθνος μου». Ενα ευρωπαϊκό όραμα που σέβεται τους λαούς της ηπείρου: «Η Ευρώπη είναι πάνω απ’ όλα ένα έργο του πνεύματος, ένα κοινωνικό μοντέλο, ένα όραμα του κόσμου. Είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια αγορά… Κάθε μια από τις χώρες μας έχει τις παραδόσεις και τους κανόνες της, αλλά όλα αυτά μαζί συνθέτουν ένα κοινό σύμπαν. Αυτό το πρωτότυπο κοινωνικό μοντέλο πρέπει ήδη να το εγγράψουμε στις συνθήκες μας και να του δώσουμε ζωή στις πολιτικές μας. Η δικαίωση της Ευρώπης είναι η διαφορετικότητά της».

Αναμέτρηση με τις ΗΠΑ

Ο πραγματικά βαρυσήμαντος και πολυαναμενόμενος λόγος του Γάλλου πρωθυπουργού Λιονέλ Ζοσπέν για το μέλλον της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης της Ε.Ε. ήταν θαυμάσια δομημένος, πλούσιος σε ιδέες και δεν απέφυγε καθόλου την ολομέτωπη αναμέτρηση τόσο με τις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και με τη Γερμανία -με την τελευταία στο ειδικό αλλά καθοριστικής σημασίας θέμα της ομοσπονδοποίησης της Ευρώπης κατά το γερμανικό πρότυπο:

«Για κάποιους ο όρος ομοσπονδία σημαίνει μια ευρωπαϊκή κυβέρνηση, η οποία θα αντλεί τη νομιμότητά της μόνο από το Ευρωκοινοβούλιο. Αυτή η κυβέρνηση θα έχει το μονοπώλιο της διπλωματίας και της άμυνας. Σ’ αυτό το καινούργιο σύνολο, τα σημερινά κράτη θα έχουν το στάτους των γερμανικών κρατιδίων ή των αμερικανικών πολιτειών. Η Γαλλία, όπως εξάλλου και άλλα ευρωπαϊκά έθνη, δεν μπορεί να δεχτεί ένα τέτοιο στάτους ούτε αυτή την αντίληψη της ομοσπονδίας», υπογράμμισε ο Ζοσπέν χωρίς περιστροφές, απορρίπτοντας τη σχετική θέση του Γερμανού καγκελαρίου Γκέρχαρτ Σρέντερ και του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματός του.

Σε ό,τι αφορά τους Αμερικανούς, ο Ζοσπέν όχι μόνο κατήγγειλε ευθέως τον «μονομερή ηγεμονισμό» τους, αλλά επιπλέον, ενώ μίλησε πολύ για την ευρωπαϊκή άμυνα, δεν ανέφερε ούτε μια φορά τη λέξη ΝΑΤΟ.

Κατά Σρέντερ, υπέρ… Φίσερ!

Από πρώτη ματιά, δηλαδή, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί, ότι ο λόγος του Ζοσπέν χαρακτηρίζεται από μια τυπική, γκολικού τύπου εμμονή υπεράσπισης και περιχαράκωσης της γαλλικής ανεξαρτησίας. Μια προσεκτική ανάγνωση, όμως, αποκαλύπτει ότι η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική. Πέρυσι, ακριβώς πριν από ένα χρόνο, όταν ο υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας Γιόσκα Φίσερ είχε θέσει για πρώτη φορά το θέμα της οικοδόμησης στην Ε.Ε. μιας «ομοσπονδίας εθνικών κρατών», στη Γαλλία είχε ξεσηκωθεί σάλος εναντίον της πρότασης αυτής.

Τώρα; «Προσυπογράφω πλήρως την έννοια της ομοσπονδίας εθνικών κρατών» δήλωσε ευθαρσώς ο Ζοσπέν, προχωρώντας μάλιστα σε μια μακρότατη θεωρητική θεμελίωση του ζητήματος και κάνοντας πληθώρα συγκεκριμένων προτάσεων θεσμικών αλλαγών για να προωθηθεί αυτή η ομοσπονδία. Το ίδιο και με την ιδέα κατάρτισης ενός ευρωπαϊκού Συντάγματος. Οταν το είχε προτείνει πέρυσι ο Φίσερ, η γαλλική αντίδραση ήταν σφοδρότατη. Φέτος, όμως, ο Ζοσπέν ήταν σαφέστατος: «Τάσσομαι ευνοϊκά υπέρ της προοπτικής ενός ευρωπαϊκού Συντάγματος».

Επί της ουσίας, δηλαδή, ο πρωθυπουργός της Γαλλίας απέρριψε τις ακραία προωθημένες φετινές θέσεις του Γερμανού καγκελαρίου Σρέντερ για να ταχθεί υπέρ των… περυσινών θέσεων του Γερμανού υπουργού Εξωτερικών Φίσερ!

Με το δίκιο τους οι Γερμανοί πανηγυρίζουν. «Με το μοντέλο μιας ομοσπονδίας εθνικών κρατών ο Ζοσπέν προσέρχεται στις προτάσεις τόσο του πρώην προέδρου των Χριστιανοδημοκρατών Σόιμπλε όσο και του υπουργού Εξωτερικών Φίσερ» δήλωσε ο χριστιανοδημοκράτης πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής της Ομοσπονδιακής Βουλής της Γερμανίας, Πφλίγκερ. Δεν παρέλειψε μάλιστα να χαρακτηρίσει «επαναστατική» την πρόταση του Ζοσπέν, ο πρόεδρος της Κομισιόν να εκλέγεται υποχρεωτικά από την παράταξη που θα πλειοψηφεί στις ευρωεκλογές. Ο επίσης δεξιός Λάμερς, εκπρόσωπος των Χριστιανοδημοκρατών στη Βουλή σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, χαρακτήρισε «επανάσταση» την τόσο σαφή τοποθέτηση του Ζοσπέν υπέρ ενός ευρωπαϊκού Συντάγματος.

Υπό το Βερολίνο

Αν αφαιρέσει κανείς τα άφθονα, πολύ όμορφα λόγια του Ζοσπέν για την κοινωνική πρόοδο και συνοχή των ευρωπαϊκών κοινωνιών, τη διάσωση της πολιτιστικής διαφορετικότητάς τους, την υπεράσπιση αποτελεσματικών δημόσιων υπηρεσιών κ.λπ., η γαλλική κυβέρνηση περιορίζει την αντίθεσή της στις θέσεις του Σρέντερ μόνο στην υποβάθμιση του συμβουλίου υπουργών σε δεύτερο σώμα του Ευρωκοινοβουλίου και στην επανεθνικοποίηση των διαρθρωτικών ταμείων και της κοινής αγροτικής πολιτικής -κάτι που θα σήμαινε δραστική περικοπή των κονδυλίων που παίρνει η Γαλλία.

Κρίνοντάς το κυνικά, οι γαλλικές θέσεις αποσκοπούν στο να συνεχίσει το Παρίσι να παίρνει τα χρήματα που έπαιρνε, οπότε για να το πετύχει αυτό έχει ανάγκη διατήρησης του συμβουλίου υπουργών με τις σημερινές αρμοδιότητες, ώστε να μπορεί να διαπραγματεύεται σκληρά, απειλώντας και με βέτο όταν χρειάζεται, αν το Βερολίνο δεν ικανοποιεί τα γαλλικά οικονομικά αιτήματα.

Αυτό όμως σημαίνει ότι ο «εθνικά υπερήφανος» λόγος του Ζοσπέν είναι σαν την «απόρθητη» γραμμή Μαζινό: Οπως τότε χρειάστηκε ελάχιστος χρόνος στους Γερμανούς για να την εξουδετερώσουν, έτσι και τώρα θα απαιτηθεί πολύ λίγος χρόνος στο Βερολίνο για να παρακάμψει ή να ενσωματώσει τις γαλλικές αντιρρήσεις, υποτάσσοντας τη Γαλλία στη γερμανική γραμμή.

Ο φόβος των ΗΠΑ

Η προοπτική αυτή ανησυχεί και εκνευρίζει την Ουάσιγκτον, η οποία έχει πλήρη επίγνωση του γεγονότος, ότι η προώθηση της ευρωπαϊκής ομοσπονδοποίησης κατά το γερμανικό πρότυπο θα ενισχύσει τρομερά τον πολιτικό έλεγχο του Βερολίνου επί της Γηραιάς Ηπείρου.

Οι Αμερικανοί γνωρίζουν πως οι Γερμανοί αποτελούν τον στρατηγικό αντίπαλό τους στην Ευρώπη και η προοπτική ενσωμάτωσης του γαλλικού αντιαμερικανισμού ως αριστερής πτέρυγας του γερμανικού ηγεμονισμού, τους ενοχλεί αφάνταστα.

«Ποιος μιλάει για την Ευρώπη – Είναι μόνο η Γαλλία και η Γερμανία;» ήταν ο χαρακτηριστικός τίτλος του κύριου άρθρου της «Γουόλ Στριτ Τζέρναλ» την Τετάρτη, άκρως αποκαλυπτικό του εκνευρισμού που επικρατεί στους ηγετικούς αμερικανικούς κύκλους. Εντυπωσιακά επιθετικό το περιεχόμενο:

«Η ευρωπαϊκή φωνή φαίνεται όλο και περισσότερο να είναι μόνο οι φωνές της σοσιαλιστικής Γαλλίας και της Γερμανίας. Τόσο στις δημόσιες δηλώσεις όσο και στο περιεχόμενο και την κατεύθυνση της πολιτικής τους, αυτές οι δύο κυβερνήσεις-πυρήνας της Ε.Ε. ακολουθούν πορεία απομάκρυνσης από τις ΗΠΑ. Ετσι, ο Γάλλος πρωθυπουργός Λιονέλ Ζοσπέν αξιοποίησε την ευκαιρία ενός λόγου περί του μέλλοντος της Ευρωπαϊκής Ενωσης για να ασκήσει αυστηρή κριτική στις ΗΠΑ για τα πάντα… Η γαλλογερμανική πολιτική φαίνεται να καθοδηγείται περισσότερο από την επιθυμία να πάρουν ανεξάρτητη θέση παρά να συγκροτήσουν μια λογική πολιτική».

Και η εφημερίδα-ευαγγέλιο των αμερικανικών χρηματιστηριακών κύκλων, αφού κατηγορεί χωρίς περιστροφές για «ανευθυνότητα» τις κυβερνήσεις της Γερμανίας και της Γαλλίας, καλεί σε… εξέγερση(!) τις αμερικανόφιλες ευρωπαϊκές χώρες.

«Απορούμε, για πόσο μεγαλύτερο χρονικό διάστημα οι πιο νηφάλιοι ηγέτες της Βρετανίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας, θα θελήσουν να αφήνουν εκείνους του δύο αυξανόμενα απομονωμένους εταίρους της Ε.Ε. να συνεχίζουν να ισχυρίζονται ότι μιλούν εκ μέρους της Ευρώπης καταλήγει το όντως εντυπωσιακό κύριο άρθρο.

Μοναχική φωνή

Η σαφώς διαγραφόμενη πορεία υποταγής στη γερμανική γραμμή, πάντως, δεν πρέπει να οδηγήσει σε μηδενιστική αντιμετώπιση του περιεχομένου του λόγου του Ζοσπέν. Η Γαλλία εξακολουθεί να είναι η μοναδική σημαντική χώρα της Ευρώπης η οποία παράγει μια διαφορετική πολιτική αντίληψη, τουλάχιστον σε επίπεδο πολιτικού λόγου. Εστω και σε οραματικό επίπεδο, η αναφορά σε μια Ευρώπη εντελώς διαφορετική από το ισοπεδωτικό νεοφιλελεύθερο μοντέλο που επιβάλλει η ΟΝΕ και η παγκοσμιοποίηση, αποτελεί κίνητρο σκέψης και πολιτικού διαλόγου, όσο και αν στην πρακτική εφαρμογή ο Ζοσπέν δεν κάνει σχεδόν τίποτα διαφορετικό από τον Σρέντερ. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυτή η γαλλική ιδιαιτερότητα έχει σήμερα πολύ λιγότερη πρακτική σημασία από παλαιότερες εποχές. Η υπερενίσχυση της Γερμανίας, από τη μια, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, έχει συρρικνώσει τη γαλλική επιρροή στην Ευρώπη, ενώ η επιθετικότητα της κυβέρνησης Μπους, από την άλλη, έχει κάνει το Βερολίνο πολύ πιο πιεστικό προς τους εταίρους του, καθώς επείγεται να καθιερώσει μια ευρωπαϊκή τάξη πραγμάτων, υπό την ηγεσία του, που θα βελτιώσει τη γερμανική διαπραγματευτική θέση έναντι των ΗΠΑ.

Μέσα στις συνθήκες αυτές όλες οι αποφάσεις για το μέλλον της Ευρώπης, από τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις ώς τη διεύρυνση, λαμβάνονται με κυρίαρχο το στρεβλωτικό κριτήριο του γεωπολιτικού συμφέροντος της Γερμανίας – κάτι που πνίγει τον ουσιαστικό διάλογο και φιμώνει αντικειμενικά κάθε είδους μοναχικές φωνές, ακόμη και όταν έχουν ενδιαφέροντα πράγματα να πουν.

Το κοινωνικό έλλειμμα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος

Επί ποδός πολέμου τέθηκε ο αγγλόφωνος Τύπος, ένθεν και ένθεν του Ατλαντικού, μετά την ομιλία του Γάλλου πρωθυπουργού, Λιονέλ Ζοσπέν, για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ενωσης. «Ο θάνατος του έθνους μας», ανήγγειλε με πηχιαίους τίτλους η αγγλική «Σαν», υποστηρίζοντας ότι «ο βρετανικός τρόπος ζωής θα πεθάνει αν γίνει πραγματικότητα το όραμα – εφιάλτης (του Ζοσπέν) για την Ευρώπη». Την ίδια ημέρα, η αμερικανική «Ιντερνάσιοναλ Χέραλντ Τρίμπιουν» εκτιμούσε ότι «η πλατφόρμα του Γάλλου ηγέτη διαγράφει μια σοσιαλιστική Ευρώπη», στον αντίποδα «του μονομερούς ηγεμονισμού και των ωμών ενστίκτων του καπιταλιστικού ανταγωνισμού» που ενσαρκώνουν, κατά τον Ζοσπέν, οι ΗΠΑ. Ακόμη πιο επιθετική, σε σημείο αντιαριστερού παραληρήματος, η συντηρητική «Γουόλ Στριτ Τζόρναλ» έφτασε στο σημείο να κάνει λόγο για «το φάσμα του 1917», παραλληλίζοντας την τοποθέτηση του Ζοσπέν με τα συνθήματα της… Οκτωβριανής Επανάστασης των μπολσεβίκων!

Τι ζήτησε ο Ζοσπέν

Φυσικά, ο Γάλλος πρωθυπουργός, παρά το τροτσκιστικό παρελθόν της πρώτης του νιότης, δεν διανοήθηκε να κηρύξει την παγκόσμια σοσιαλιστική επανάσταση από το μέγαρο Ματινιόν. Η πολιτική του «αθυροστομία» δεν ξεπέρασε τα όρια που θα έθετε στον εαυτό του οποιοσδήποτε μετριοπαθής μαθητής του Τζον Μέιναρντ Κέινς ή κάποιου άλλου θεωρητικού της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας.

Ολο κι όλο που ζήτησε ο ηγέτης της γαλλικής «πλουραλιστικής Αριστεράς» ήταν να προταχθεί η αποσαφήνιση του κοινωνικού προτύπου της Ευρωπαϊκής Ενωσης έναντι των ομηρικών, αλλά συχνά βυζαντινολογικών αντιπαραθέσεων γύρω από το θεσμικό της εποικοδόμημα. Οσο για τις συγκεκριμένες προτάσεις του -Ευρωπαϊκή Κοινωνική Χάρτα για την κατοχύρωση των εργατικών δικαιωμάτων, «οικονομική κυβέρνηση» που θα θέσει υπό πολιτική εποπτεία την νομισματική πολιτική-, ούτε ο πιο φανατικός οπαδός της νεοφιλελεύθερης Ορθοδοξίας δεν θα αποτολμούσε να τις χαρακτηρίσει ως απόπειρα σοσιαλιστικής πολιτικής.

Αλλωστε, η αριστερή ρητορεία του Λιονέλ Ζοσπέν για την Ευρώπη ελάχιστα συνάδει με την πολιτική της κυβέρνησής του στην ίδια του τη χώρα. Επειτα από μια τετραετή συγκυβέρνηση σοσιαλιστών – κομμουνιστών – πρασίνων, η Γαλλία διανύει μια χρυσή εποχή από τη σκοπιά των επιχειρηματικών κερδών. Το περίφημο 35ωρο αποδείχθηκε στην πράξη Δούρειος Ιππος για την προώθηση της μερικής και της προσωρινής απασχόλησης, ενώ οι εργαζόμενοι βιώνουν ένα εκτεταμένο κύμα απολύσεων χωρίς καμιά αποτελεσματική κρατική προστασία. Ισως δεν έχουν άδικο όσοι υποπτεύονται ότι η επίδειξη κοινωνικής ευαισθησίας από τον Ζοσπέν είναι εν τέλει προσχηματική, προκειμένου να δικαιολογηθεί η άρνηση της Γαλλίας να συνυπογράψει το σχέδιο των Σρέντερ – Φίσερ για την ευρωπαϊκή ομοσπονδία, μια μεταμφιεσμένη μορφή της γερμανικής ηγεμονίας.

«Μαύρη τρύπα»

Ακόμη κι έτσι, η ομιλία του Γάλλου πρωθυπουργού έφερε στο προσκήνιο την υπ’ αριθμόν ένα «μαύρη τρύπα» της ευρωπαϊκής ενοποίησης: Το λεγόμενο «κοινωνικό έλλειμμα». Για πρώτη φορά στους νεότερους χρόνους, ένα ιστορικών διαστάσεων εγχείρημα υπερεθνικής ολοκλήρωσης όχι μόνο δεν συνοδεύεται από οποιοδήποτε κοινωνικό όραμα για το μέλλον των ενδιαφερόμενων λαών, αλλά εμφανίζεται να λειτουργεί ανοιχτά εις βάρος των θεμελιωδών συμφερόντων τους.

Οι ναπολεόντειοι πόλεμοι, η πρώτη στη νεότερη ιστορία απόπειρα δημιουργίας ενός «ηπειρωτικού ευρωπαϊκού συστήματος», στηρίζονταν όχι μόνο στη δύναμη των γαλλικών όπλων, αλλά και στο κοσμογονικό κύμα κοινωνικής και ιδεολογικής αισιοδοξίας που γέννησε η Γαλλική Επανάσταση. Τα στρατεύματα του Βοναπάρτη εμφανίζονταν, στα λαϊκά, πληβειακά στρώματα των αυταρχικών καθεστώτων που κατέλυαν, όχι ως καταχτητές αλλά ως απελευθερωτές από τα δεσμά της φεουδαρχίας, της ανελευθερίας και του σκοταδισμού.

Κάτι ανάλογο συνέβη με τον αμερικανικό εμφύλιο, που οδήγησε στην αποτελεσματική ενοποίηση των μέχρι τότε λίγο πολύ ανεξάρτητων Πολιτειών: Τα στρατεύματα του στρατηγού Γκραντ κατέλυαν τη δουλοπαροικία του αντιδραστικού Νότου κάτω από τη σημαία της ελεύθερης, καπιταλιστικής βιομηχανικής ανάπτυξης που υποσχόταν ένα καλύτερο αύριο για ευρύτατα λαϊκά στρώματα.

Αντίθετα, η προώθηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης τη δεκαετία του ’90 απέκτησε χαρακτηριστικά διαρκούς κοινωνικής αντιμεταρρύθμισης, ερήμην των Ευρωπαίων πολιτών. Με τη συνθήκη του Μάαστριχτ για την οικονομική και νομισματική ενοποίηση, το 1991, γεννήθηκε η «Ευρώπη των τραπεζιτών» που έθεσε τα κοινωνικά δικαιώματα στην προκρούστεια κλίνη των δημοσιονομικών δεικτών, με έπαθλο το κοινό νόμισμα.

Το αμερικανικό πρότυπο

Η έστω και μετ’ εμποδίων προώθηση της πολιτικής και αμυντικής ολοκλήρωσης κάτω από τα οδυνηρά διδάγματα της κρίσης του Κοσσυφοπεδίου, δεν συνοδεύτηκε από καμιά αναθεώρηση της οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής των «Δεκαπέντε». Αντίθετα, στη σύνοδο κορυφής της Λισσαβώνας, τον Μάρτιο του 2000, οι Ευρωπαίοι ηγέτες αναγόρευσαν σε ιδανικό το αμερικανικό πρότυπο της «Νέας Οικονομίας» με την αποθέωση των νέων τεχνολογιών, των ιδιωτικοποιήσεων και της απελευθέρωσης του εμπορίου.

Ηταν η εποχή που ο δείκτης NASDAQ πετούσε στα ουράνια και ο πρόεδρος της Κομισιόν, Ρομάνο Πρόντι, διεκήρυσσε, «δίχως περίσκεψη, δίχως αιδώ» ότι «η δύναμη της αμερικανικής κουλτούρας… θεωρείται από πολλούς ως συλλογικό στοιχείο αναφοράς μιας Ευρώπης που αναζητεί την ταυτότητά της αυτή η θεώρηση δεν έχει τίποτα το σκανδαλώδες». Η πλήρης υποβάθμιση του κοινωνικού προβλήματος αποτυπώνεται ανάγλυφα στον κοινοτικό προϋπολογισμό: Ενώ ακόμη και στις ΗΠΑ ο ομοσπονδιακός προϋπολογισμός αντιστοιχεί στο 20% του ΑΕΠ, οι αντίστοιχες προβλέψεις της συνόδου του Βερολίνου για τον κοινοτικό προϋπολογισμό κάνουν λόγο για ένα λιλιπούτειο… 1,27%!

Λαϊκή δυσαρέσκεια

Μ’ αυτά και μ’ αυτά, δεν είναι περίεργο που οι πολίτες νιώθουν ολοένα και μεγαλύτερη αποξένωση από τα δρώμενα στην Ευρωπαϊκή Ενωση, με πιο χαρακτηριστικό δείκτη την εκθετικά αυξανόμενη αποχή στις ευρωεκλογές. Ακόμα χειρότερα, σημαντικά τμήματα εργαζομένων αντιμετωπίζουν τα κεντρικά όργανα της Ενωσης σαν μια εχθρική δύναμη, όπως έδειξαν οι εντεινόμενες διαδηλώσεις στις συνόδους κορυφής, με αποκορύφωμα τα αιματηρά επεισόδια της Νίκαιας.

Περισσότερο και από τις αντιθέσεις μεταξύ των «μεγάλων» περί ευρωπαϊκής ομοσπονδίας και διεύρυνσης, η έρπουσα λαϊκή δυσαρέσκεια, που θα γίνεται πιο έντονη όσο δεν αντιμετωπίζεται το κοινωνικό και δημοκρατικό έλλειμμα της Ενωσης, αναδεικνύεται σε σοβαρή απειλή για το μέλλον της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου η ενοποιημένη, πλέον, Γερμανία αναδεικνύεται ολοένα και περισσότερο σε ηγεμονική δύναμη της Γηραιάς Ηπείρου. Σε πρώτη φάση στο οικονομικό επίπεδο, όπου υπαγορεύει τους όρους της στη συνθήκη του Μάαστριχτ, αλλά στη συνέχεια και στο πολιτικό, με ορόσημα τις παρεμβάσεις Φίσερ και Σρέντερ για τη θεσμική μεταρρύθμιση της Ενωσης. Ολα δείχνουν ότι, παρά τις μάχες οπισθοφυλακών που δίνουν, από διαφορετική σκοπιά, το Παρίσι και το Λονδίνο, όλα τα κράτη – μέλη αρχίζουν να προσαρμόζονται στις βουλήσεις του πολύ ισχυρότερου εταίρου τους.